است و بعضى از جنبههاى شرعى را نيز به آن اضافه كردهاند ، ما ناچاريم هم بيان ايشان را مجدداً مطرح كنيم و هم جواب از آن را .
كلام مرحوم آخوند :
مرحوم آخوند مىفرمايد : تبديل امتثال به اين معنا كه امتثال اوّل را كنار گذاشته و از عنوان امتثال خارج كند و امتثال دوّم را جايگزين آن نمايد مانعى ندارد ، امّا انضمام دو امتثال به يكديگر درست نيست . ايشان براى عدم جواز انضمام دليلى اقامه نمىكند ولى براى جواز مورد اوّل - يعنى كنار گذاشتن امتثال اوّل و قرار دادن امتثال دوّم بهجاى آن - دليل اقامه مىكند . ايشان مىفرمايد : امتثالى كه تحقق پيدا مىكند ، يكوقت علت تامّه براى حصول غرض نهايى « 1 » مولاست و با تحقق اين فرد ، هيچگونه غرضى براى مولا باقى نمىماند . در اين صورت جايى براى تبديل امتثال نيست . مثل اينكه مولا به عبد خود دستور دهد كه در دهان من آب بريز تا عطش من بر طرف شود . وقتى اين مأمور به در خارج تحقق پيدا كرد ، عطش مولا بر طرف شده و زمينهاى براى تبديل امتثال باقى نمىماند . در اينجا تبديل امتثال جايز نيست . امّا گاهى امتثالْ علت تامّه براى حصول غرض نهايى مولا نيست ، مثل اينكه مأمور به اين باشد كه عبدْ آب را - براى خوردن يا وضو يا غير آن - در اختيار مولا قرار دهد و عبد اين كار را انجام دهد . در اين صورت تا وقتى مولا از اين آب استفاده نكرده و غرض نهايى او حاصل نشده است چه مانعى دارد كه عبد در مقام تبديل امتثال برآمده و ظرف آب تميزتر يا خنكتر تهيه كرده و در اختيار مولا قرار دهد ؟ اين معنا نه تنها جايز است بلكه شايد عبد مورد تشويق مولا هم قرار گيرد ، زيرا اين امر كاشف از شدّت
هامش
( 1 ) - مرحوم آخوند در اينجا فقط « حصول غرض مولا » را مطرح مىكند ولى در بحثهاى قبلى « حصول غرض نهايى مولا » را مطرح نمود و تعبير متن با توجه به بيانات قبلى مرحوم آخوند است .