علاقهء عبد به مولاست كه با وجود اينكه اين عمل براى او لازم نبوده ولى به جهت شدّت علاقه به مولا اين كار را انجام داده است . مرحوم آخوند مىفرمايد : تبديل امتثال در اينجا مانعى ندارد ، زيرا هنوز علت محدثهء امر به قوّت خودش باقى است . غرضى كه مولا را وادار بر امر كرده هنوز تحقق پيدا نكرده است لذا امر به قوّت خود باقى است .
مرحوم آخوند مىفرمايد : شاهد اين مطلب اين است كه اگر عبد آب را در اختيار مولا قرار داد ولى قبل از حصول غرض مولا ، مثلًا ظرف آب از دست مولا افتاد و بر زمين ريخت ، ازنظر عقل و عقلاء ، عبد وظيفه دارد كه مجدداً آب را در اختيار مولا قرار دهد و لازم نيست به انتظار امر مجدد مولا باشد بلكه همان امر اوّل به قوّت خود باقى است و اقتضاء مىكند كه بايد مجدداً ظرف آب را در اختيار مولا قرار دهد . بنابراين به مجرّد اينكه عبدْ آب را در اختيار مولا قرار مىدهد ، امر ساقط نشده و تا وقتى كه غرض مولا حاصل نشده است ، امر به قوّت خود باقى است و هنگامى كه امر به قوّت خود باقى است چرا تبديل امتثال جايز نباشد ؟ سپس مرحوم آخوند شاهدى از باب فقه و شرعيّات مطرح كرده و مىفرمايد : اگر كسى نماز يوميهاش را بهصورت فرادى خوانده است ، سپس جماعتى در ارتباط با همان نماز برپا شد - برحسب بعضى از روايات « 1 » - مستحب است اين شخص نماز خود را با جماعت اعاده كند . گويا مرحوم آخوند مىخواهد بفرمايد : اين ، همان تبديلِ امتثال است و الّا نماز فرادى كه خوانده نقصى نداشته ولى درعينحال روايات مىگويد مستحب است اين نماز را با جماعت اعاده كند . اين مسئله مثل اين است كه عبدْ ظرف آب بهترى را در اختيار مولا قرار دهد . « 2 »
بررسى كلام مرحوم آخوند
اوّلًا : با قطعنظر از استشهاد فقهى كه ايشان مطرح كردند ، درصورتىكه بيان
هامش
( 1 ) - وسائل الشيعة ، ج 5 ( باب 54 من أبواب صلاة الجماعة ، ح 10 ) .
( 2 ) - كفاية الاصول ، ج 1 ، ص 127 و 128