ايشان مىفرمايد : يكى از افعال اختيارى و غير توليدى عبارت از شرب ماء است . ما همين مسئله را مورد تحليل قرار مىدهيم تا ببينيم تقدّم و تأخّر با چيست ؟ و آنچه در آخرين مرحله ، دخالت در تحقّق شرب ماء دارد چيست ؟ فرض مىكنيم كسى تشنه است و ظرف آبى هم نزد او وجود دارد . اوّلين كارى كه او انجام مىدهد ارادهء شرب ماء است . به دنبال ارادهء شرب ماء ، دست خود را بهسوى ظرف دراز كرده ، ظرف آب را برداشته و آن را مقابل دهان قرار داده و آب را در دهان خود مىريزد . آخرين مقدّمهاى كه بايد تحقّق پيدا كند اين است كه ابزار و آلات بلع براى شرب ماء آماده شوند .
بنابراين جايگاه اراده در شرب الماء ، قبل از همهء افعال است و بنا بر مبناى خود مرحوم آخوند ، « اوّل بايد اراده به ذى المقدّمه تعلّق بگيرد و از آن ، ارادهاى به مقدّمات ترشح پيدا كند » . ما اگرچه اين كلام ايشان را نپذيرفتيم ولى حد اقل دلالتش اين است كه ارادهء متعلّق به ذى المقدّمه قبل از ارادهء متعلّق به مقدّمه است . ممكن است كسى بگويد : وقتى آخرين مقدّمه تحقّق پيدا كرد ، يعنى آلات بلع براى بلعيدن آماده شدند ، خود بلع از روى اراده انجام مىشود . مثل بچههايى كه انسان مىخواهد دارويى به آنها بخوراند و دارو را در دهان خود نگه مىدارند ، چون ارادهء بلعيدن ندارند . در پاسخ مىگوييم : اوّلًا : عبارت فوق به اين معنا است كه مقدّمهء آخر هم اراده مىخواهد ، و ما اين را قبول داريم چون مقدّمهء آخر هم فعل اختيارى و صادر از اراده است . ولى بحث ما در ارتباط با ارادهء متعلّق به ذى المقدّمه بود نه ارادهء متعلّق به مقدّمه . مرحوم آخوند معتقد بود : « ارادهء ذى المقدّمه ، بهعنوان جزء اخير و مكمّل علت تامّه است » و ما گفتيم :
« جايگاه ارادهء متعلّق به ذى المقدّمه ، قبل از شروع ساير مقدّمات است » . ثانياً : در مورد افعال توليديه - مثل القاء در نار - هم آخرين مقدّمه ، از روى اراده صادر مىشود . لذا ما به مرحوم آخوند مىگوييم : « چه فرقى است بين القاء در نار و بين بلع ماء ؟ به دنبال القاء در نار ، بهصورت قهرى ، احراق تحقّق پيدا مىكند و به دنبال بلع
اصول فقه شيعه (فارسى) — صفحة 634
مساهمون: الشيخ فاضل اللنكراني
ص٦٣٤