احتمال چهارم : اين احتمال شبيه همان مقدّمهء موصلهاى است كه صاحب فصول رحمه الله در بحث مقدّمهء واجب مطرح كردند . در ما نحن فيه نيز ممكن است كسى بگويد : ما نمىتوانيم مقدّمهاى را كه الآن مكلّف انجام مىدهد ، محكوم به حرمت يا عدم حرمت بنماييم بلكه بايد در انتظار آينده بمانيم ، اگر به دنبال اين مقدّمه - يا مقدّمات - ذى المقدّمه هم تحقّق پيدا كرد - هرچند با ارادهء مكلّف باشد - معلوم مىشود كه آن مقدّمات ، حرام بودهاند ولى اگر ذى المقدّمه تحقّق پيدا نكرد معلوم مىشود كه آن مقدّمات حرمت نداشتهاند . البته بحث ما در مورد مقدّماتى است كه حرمت نفسيّه نداشته باشند و صرفاً بهعنوان مقدّمهء حرام مطرح باشند . احتمال پنجم : اگر مكلّف با انجام دادن مقدّمه ، قصد توصّل به ذى المقدّمه را داشته باشد ، اين مقدّمه محكوم به حرمت مىشود ، هرچند ذى المقدّمه را هم انجام ندهد . و اگر مقدّمه را براى هدف ديگرى - غير از توصّل به ذى المقدّمه - انجام دهد ، اين مقدّمه محكوم به حرمت نمىشود ، هرچند بعد از انجام مقدّمه ، از تصميم خود منصرف شده و ذى المقدّمه را انجام دهد .
نظريهء مرحوم آخوند
مرحوم آخوند با وجود اينكه در باب مقدّمهء واجب ملازمه را نسبت به همهء مقدّمات پذيرفته و هيچ تفصيلى هم بين مقدّمات قائل نبودند ، در باب مقدّمهء حرام قائل به تفصيل شده و مىفرمايند : اگر مقدّمهء حرام ، علت تامّه براى تحقق حرام باشد ، حرمت غيرى پيدا مىكند و الّا محكوم به حرمت غيرى نخواهد بود . مقصود از علت تامّه اين است كه بعد از تمام شدن مقدّمات ، ذى المقدّمه - بهطور قهرى و بدون ارادهء انسان - تحقّق پيدا كند ، مثلًا اگر فرض كنيم ، احراق ، حرام باشد . القاء در نار - كه علت تامّه براى احراق است - نيز حرام خواهد شد . و از اينگونه مقدّمات به « افعال توليديه » يا « افعال تسبيبيه » تعبير