حرمت غيرى نمود و ما در بحث طلب و اراده ثابت كرديم كه اراده امر غير اختيارى است ، و هيچ حكمى - حتى حكم غيرى - نمىتواند به آن تعلّق بگيرد . « 1 »
بررسى كلام مرحوم آخوند
اشكال اوّل : ما در بحث طلب و اراده گفتيم : اينكه مرحوم آخوند اراده را امرى غير اختيارى مىداند ، صحيح نيست ، بلكه اراده چيزى است كه نفس انسان خالق آن است . خداوند متعال ، شعبهاى از خلّاقيت را به نفس انسان عنايت كرده است بههمينجهت نفس انسان ، نسبت به بعضى از امور جنبهء خلّاقيت دارد . وجود ذهنى و اراده از اين قبيل مىباشند . اشكال دوّم : اگر اراده ، امرى غير اختيارى باشد مسألهء نيت در باب عبادات - كه ركن اصلى در باب عبادات است و ترديدى در اعتبار آن نيست - با مشكل مواجه مىشود . كسى كه مىخواهد انجام نماز ظهر را نيت كند ، آيا غير از اين است كه انجام نماز ظهر را اراده مىكند ؟ لذا اين حرف مرحوم آخوند نه از نظر فلسفى درست است نه از نظر منطق فقهى كسى مىتواند قائل شود . اشكال سوّم : مرحوم آخوند فرمودند : « در افعال غير توليديه ، آخرين جزء مكمّل علت تامّه ، عبارت از اراده است » . حضرت امام خمينى رحمه الله اين مطلب مرحوم آخوند را مورد اشكال قرار داده و مىفرمايد : بهنظر ما اين كلام مرحوم آخوند مطابق با واقع نيست ، و در افعال توليديه هم - مانند افعال غير توليديه - اراده در مرحلهء متقدّم واقع شده و به دنبال آن ، مقدّماتى وجود پيدا مىكند تا برسد به آخرين مقدّمه كه ذى المقدّمه بعد از آن تحقّق پيدا كرده و در آنجا ديگر اراده هم نقشى ندارد .
هامش
( 1 ) - كفاية الاصول ، ج 1 ، ص 203 - 205