مقدّماتى است ، در اينجا اين سؤال مطرح است كه آيا اين دستور مولا فقط در محدودهء ذى المقدّمه است و هيچگونه نظرى به مقدّمات - هرچند به صورت امر غيرى - ندارد يا اين كه مقدّمات هم مورد توجه مولا بوده است ؟ مرحوم آخوند مىفرمايد : وقتى مولا به عبدش دستور « اشتر اللّحم » را مىدهد و مىداند اشتراء لحم متوقف بر دخول سوق است ، وجدان حكم مىكند كه مولا همانطور كه نسبت به ذى المقدّمه امر دارد ، نسبت به مقدّمه هم امر دارد . شاهدش اين است كه گاهى خود مولا اين مقدّمه را مثل ذى المقدّمه تحت دايرهء امر در آورده مىگويد : « ادخل السوق و اشتر اللّحم » . روشن است كه « ادخل السوق » به عنوان غرض نفسى مولا نيست بلكه مقدّميت براى اشتراء لحم - كه غرض نفسى مولاست - دارد .
بين امر در « ادخل السوق » و امر در « اشتر اللّحم » از نظر مولويت فرقى نيست و وجهى براى ارشادى بودن « ادخل السوق » وجود ندارد ، زيرا امر ارشادى مربوط به جايى است كه مأمور ، توجّه به مسئله نداشته باشد و توقف اشتراء لحم بر دخول سوق ، چيزى است كه عبد به آن توجه دارد . بنابراين هر دو امر ، مولوى هستند و تفاوت آنها فقط در غيريت و نفسيت است . دخول سوق ، واجب غيرى و اشتراء لحم واجب نفسى است . ولى آيا روى چه ملاكى اين دخول سوق ، متعلّق امر مولوى قرار گرفته است ؟
روشن است كه ملاك آن ، مقدّميت است . و هنگامى كه عنوان مقدّميت مطرح شد ، بين مقدّمهاى كه تحت امر مولا قرار گرفته و مقدّمهاى كه تحت امر مولا قرار نگرفته ، فرقى وجود نخواهد داشت . فرقى نيست بين اين كه مولا بگويد : « ادخل السوق و اشتر اللّحم » يا اين كه بگويد « اشتر اللّحم » . وقتى مقدّميت ، ملاك تعلّق وجوب مولوى بر « دخول سوق » باشد ، در هر دو صورت ، دخول سوق وجوب پيدا خواهد كرد . و همينطور فرقى بين دخول سوق و ساير مقدّماتى كه اشتراء لحم متوقف بر آنهاست وجود ندارد . مرحوم آخوند مىفرمايد : مؤيّد اين مطلب اين است كه ما در شرعيات ملاحظه مىكنيم كه قسم كثيرى از مقدّمات ، متعلّق امر قرار گرفتهاند . مثلًا در آيهء شريفهء ( يا أيّها الّذينَ آمنوا إذا قُمتُم إلى الصلاة فاغسلُوا وجوهكم و أيديكم إلى المرافق
اصول فقه شيعه (فارسى) — صفحة 600
مساهمون: الشيخ فاضل اللنكراني
ص٦٠٠