نردبان » است ، براى مكلّف يكى از اين دو حالت پيش مىآيد : 1 - مكلّف تحت تأثير داعويت و تحريك امر مولا واقع مىشود و مىخواهد امر مولا را موافقت كند . 2 - مكلّف تحت تأثير امر مولا قرار نگرفته و در مقابل آن مقاومت مىكند . در صورت اوّل ، چارهاى جز « نصب نردبان » ندارد و وجوب غيرى « نصب نردبان » و عدم وجوب غيرى آن فرقى نخواهد داشت بلكه لابدّيت عقليه كفايت مىكند . اين معنايش اين است كه وجوب غيرى در اينجا هيچگونه داعويتى ندارد و بهعبارت ديگر :
وجود آن با عدمش يكسان است . و چيزى كه از نظر عمل خارجى وجودش با عدمش يكسان باشد . چگونه مىشود بر موافقتش استحقاق ثواب مترتّب شود ؟ بهخلاف ذى المقدّمه ، كه وجود امر به « بودن بر پشتبام » عبد را تحت تأثير قرار داده و به خاطر حالت انقيادى كه در او هست در مقام اطاعت مولا برآمده است و اگر امر مولا نبود « بودن بر پشتبام » توسط عبد تحقّق پيدا نمىكرد . در نتيجه ما در صورت اوّل ، ملاحظه مىكنيم كه وجوب غيرى مقدّمه و عدم وجوب غيرى آن هيچگونه اثر عملى ندارد . امّا در صورت دوّم كه عبد اصلًا نمىخواهد تكليف و امر نفسى مولا را امتثال كند ، اينجا هم فرقى نمىكند كه ما قائل به وجوب غيرى مقدّمه باشيم يا قائل نباشيم و چيزى كه وجود و عدمش از نظر تأثير در عمل خارجى يكسان باشد نمىتواند موافقتش موجب استحقاق ثواب باشد . در نتيجه ما همان مطلبى كه مرحوم آخوند مطرح كردند قبول داريم ، البته با بيانى ديگر ، و آن اين است كه اگر ما در واجبات نفسيه ، استحقاق ثواب را قائل شويم ، لازمهاش اين نيست كه در واجبات غيريه هم همان را بپذيريم ، بلكه بايد بين واجبات نفسيه و غيريه تفكيك قائل شويم . اشكال : اگر فرض كنيم كه يك واجب نفسى - مثلًا - داراى ده مقدّمه است و ما دو مكلّف را درنظر بگيريم كه يكى از آن دو مكلّف با تحمل زحمت و مشقت تمام اين
اصول فقه شيعه (فارسى) — صفحة 468
مساهمون: الشيخ فاضل اللنكراني
ص٤٦٨