عقوبت اضافه به مولا پيدا مىكند . مولا حق دارد كه در برابر مخالفت اوامرش ، مؤاخذه و عقوبت كند . در مورد ثوابْ ما از نظر عقل ، حقّى براى عبد ملاحظه نمىكنيم امّا در مورد عقاب عقل براى مولا حق قائل است . اين در مورد واجبات نفسيه بود . و اگر واجبات نفسيه اينطور شد ، در واجبات غيريه ، فقط در ارتباط با استحقاق عقوبت بحث مىشود ، امّا استحقاق ثواب بحثى ندارد زيرا وقتى در واجب نفسى استحقاق ثواب مطرح نبود ، در واجب غيرى به طريق اولى مطرح نخواهد بود . در صورت پذيرفتن استحقاق ثواب و استحقاق عقاب در مورد واجبات نفسيه ، آيا بين واجبات نفسيه و واجبات غيريه فرقى وجود دارد ؟ در اينجا بحث در اين است كه برفرض ما هم مثل مرحوم آخوند و ديگران قائل شويم كه در موافقت واجبات نفسيه ، استحقاق ثواب براى عبد و در مخالفت آنها حق عقوبت براى مولا وجود دارد ، آيا فرقى بين واجبات نفسيه و واجبات غيريه وجود دارد ؟ ظاهراً - همانطور كه مرحوم آخوند قائل شده است - بين واجبات نفسيه و غيريه فرق وجود دارد و واجبات غيريه از دايرهء ثواب و عقاب بيرونند ، چون ثواب و عقاب ، ارتباط مستقيم با امر مولا و داعويت امر او دارد ، يعنى اگر در عبد حالتى پيدا شد كه در برابر امر مولا خاضع شد ، امر مولا او را دعوت و تحريك مىكند به اينكه مأمور به را انجام دهد و در اين صورت مسألهء استحقاق ثواب و استحقاق عقاب مطرح است . حال به سراغ واجبات غيريه مىآييم . مولا به عبدش مىگويد : « بودن بر پشتبام بر تو واجب است » و ما مىدانيم كه « بودن بر پشتبام » متوقّف بر « نصب نردبان » است . در مقدّمهء واجب هم دو قول وجود دارد : كسانى كه ملازمه را پذيرفتهاند ، قائل به وجوب غيرى شرعى مقدّمهاند و كسانى كه ملازمه را نپذيرفتهاند وجوب غيرى را انكار كردهاند ولى هر دو طرف ، لابديت عقليه مقدّمه را قبول دارند . نزاع در اين است كه آيا علاوه بر لابدّيت عقليه ، يك لزوم شرعى هم براى مقدّمه وجود دارد يا نه ؟ حال وقتى مولا به « بودن بر پشتبام » امر كرد و « بودن بر پشتبام » هم متوقّف بر « نصب
اصول فقه شيعه (فارسى) — صفحة 467
مساهمون: الشيخ فاضل اللنكراني
ص٤٦٧