تعيين نفسيت يا غيريت واجب وجود ندارد . « 1 »
اشكالات كلام مرحوم نائينى :
كلام مرحوم نائينى اگرچه كلام بسيار دقيقى است ولى درعينحال داراى اشكالاتى است كه ما بعضى از آنها را در اوايل بحث مقدّمهء واجب مطرح كرديم . اشكال اوّل : آنچه ايشان در مقدّمهء اوّل فرمودند ، « 2 » زمينهاش اين بود كه مىفرمودند : « بين وجوب ذى المقدّمه و وجوب مقدّمه عنوان عليت و معلوليت مطرح است ، چون وجوب مقدّمه ، مترشح از وجوب ذى المقدّمه است و معناى ترشح همان عليت و معلوليت است يعنى وجوب ذى المقدّمه علت براى وجوب مقدّمه است » . ما اين مطلب را نه در ارتباط با وجوب پذيرفتيم و نه در ارتباط با آن فعلى كه متوقّف بر مقدّمه است و انسان مىخواهد آن را مباشرتاً انجام دهد . آنجا ديگر بهجاى وجوبْ مسألهء اراده مطرح است مثل اينكه كسى اراده مىكند « بودن بر پشتبام » را مباشرتاً انجام دهد و بعد ملاحظه مىكند اين عمل توقّف بر « نصب نردبان » دارد و درحقيقت اينجا دو فعل مطرح است يكى « بودن بر پشتبام » و ديگرى « نصب نردبان » ، و هر دو فعل هم ارادى است و فعل ارادى مسبوق به اراده است . مرحوم نائينى همان حرفى را كه در ارتباط با وجوب مطرح كرده است در مورد اراده هم مطرح كرده مىفرمايد : « ارادهء متعلّق به ذى المقدّمه ، علت براى ارادهء متعلّق به مقدّمه است » و گاهى هم تعبير به ترشح مىكند و ترشح هم بهمعناى عليت و معلوليت است . ما در اوايل بحث مقدّمهء واجب كه اين مسئله را مطرح كرديم گفتيم : « عليت ، نه در ارتباط با وجوب مطرح است و نه در ارتباط با اراده ، زيرا عليت به اين معناست كه
هامش
( 1 ) - فوائد الاصول ، ج 1 ، ص 220 - 222 و أجود التقريرات ، ج 1 ، ص 169
( 2 ) - كه وجوب مقدّمه ، مترشح از وجوب ذى المقدّمه است .