نفس زمانِ متقدّم ، ظرفيت براى قيام زيد دارد و ظرف زمان فردا ، ظرفيت براى قيام بكر دارد ، ما به تبعيت از نفس زمان و بالعرض مىتوانيم بگوييم : همانطور كه نفس امروز ذاتاً مقدّم بر روز آينده است ، قيام زيد هم كه ظرف زمانىاش امروز است ، مقدّم بر قيام بكر - كه ظرف زمانىاش فرداست - مىباشد . بنابراين يك فرق بين زمان و زمانى اين است كه تقدّم و تأخّر در زمان اصالت دارد ولى در زمانى عرضى است . فرق ديگر بين زمان و زمانى اين است كه در زمان بهلحاظ اينكه آينده - يعنى فردا - قطعى التحقّق است ، حالت انتظارى در كار نيست . ما همينالان مىتوانيم بگوييم : « امروز ذاتاً مقدّم بر فردا است » . امّا در ارتباط با زمانيات ما اگر بخواهيم قيام زيد در امروز را با قيام بكر در فردا مقايسه كنيم ، مانند نفس زمان نيست . قيام بكر در فردا ، يك مسألهء قطعى و حتمى نيست . نتيجهء اين فرق اين مىشود كه ما نمىتوانيم بهطور قطع بگوييم : « قيام زيد در امروز تقدّم ذاتى دارد - هرچند به تبعيت از زمان - بر قيام بكر در فردا » بلكه بايد منتظر فردا بمانيم ، ببينيم آيا فردا قيام بكر تحقّق پيدا مىكند يا نه ؟ اگر تحقّق پيدا كرد ، كشف مىكنيم كه قيام زيد در امروز ، بهحسب واقع اتّصاف به تقدّم ذاتى - به تبعيت از زمان - بر قيام بكر داشته است . بله ، اگر كسى علم غيب داشته باشد كه فردا قيام بكر تحقّق پيدا خواهد كرد الآن مىتواند با قاطعيت بگويد : « قيام زيد در امروز ، تقدّم ذاتى دارد بر قيام بكر در فردا » . اين فرق در حلّ اشكال در مورد شرعيات نقش بسزايى دارد .
تذكر :
به اين نكته بايد توجه داشت كه راه حلّى كه امام خمينى رحمه الله مطرح فرمودند ، هم در ارتباط با شرايط مكلّف به - يعنى قسم سوّم از اقسامى كه مرحوم آخوند مطرح فرمود - و هم در ارتباط با شرايط وضع - يعنى قسم دوّم از اقسامى كه مرحوم آخوند مطرح فرمود - مىباشد . لذا ايشان ( امام خمينى رحمه الله ) مسألهء فضولى و اجازه را مطرح كرده و مىفرمايد :