آيا كلام مرحوم آخوند در تمام موارد شرايط تكليف پياده مىشود ؟ تكليف - كه در اينجا مضاف اليه شرايط قرار گرفته است - داراى دو معنا است :
معناى مصدرى و معناى اسم مصدرى . تكليف به معناى مصدرى يعنى حكم كردن و دستور صادر كردن و اين همان چيزى است كه مرحوم آخوند در مورد آن فرمود : « اين عمل اختيارى مولاست و مسبوق به اراده و مبادى اراده است و آنچه در اين عمل اختيارى نقش دارد همين مسائل نفسانى است » . ولى تكليف بهمعناى اسم مصدرى هم مىآيد . مثلًا « ايجاب » معناى مصدرى و « وجوب » معناى اسم مصدرى براى تكليف است . ما بعضى از چيزها را ملاحظه مىكنيم كه بهحسب واقع شرطيت براى ايجاب ندارد امّا شرطيت براى وجوب دارد . مثلًا ايجاب الآن واقع شده امّا تا زمانى كه آن شرط در خارج تحقّق پيدا نكند حكم فعليت پيدا نمىكند . بهعبارت ديگر : مرحلهء ايجاب ، همان مرحلهء انشاء بوده و مرحلهء وجوب ، مرحلهء فعليت است . مرحلهء انشاء ، اضافه به حكم مولا و حاكم دارد امّا مرحلهء فعليت ، اضافه به مولا ندارد بلكه اضافه به حكم بهمعناى اسم مصدرى دارد . مثلًا اگر مولا بگويد : « إن جاءك زيدٌ فأكرمه » اين يك حكم تعليقى انشائى است كه بهعنوان اينكه قول مولا و عمل اختيارى مولاست ، الآن تحقّق پيدا كرده است . مولا اكرام زيد را تصوّر كرده و تصديق به فايدهء آن نموده و حتى مجىء زيد را بهعنوان شرطيت در نفس خودش آورده سپس انشاء حكم كرده است بعد از اينكه انشاء تمام شد ، مأمور بايد در انتظار تحقّق شرط - يعنى آمدن زيد - باشد . چون وجوب اكرام انشائى تعليقى ، در صورتى فعليت پيدا مىكند كه مجىء زيد در خارج تحقّق پيدا كند .
پس در اينجا وجود ذهنى مجىء زيد ، شرطيت دارد براى مرحلهء انشاء حكم . امّا وجود خارجى مجىء زيد شرطيت دارد براى مرحلهء فعليت حكم . يعنى وجوب اكرام ، بهمعناى اسم مصدرى ، در صورتى گريبان مأمور را مىگيرد كه مجىء زيد در خارج حاصل شده
اصول فقه شيعه (فارسى) — صفحة 260
مساهمون: الشيخ فاضل اللنكراني
ص٢٦٠