تسالم دارند بر اينكه مادّه در مصدر و مشتقات ، متغاير نيستند و همهء مشتقّات و همهء هيئاتى كه در يك مادّه مشتركند ، از نظر معناى مادّه ، اختلافى ندارند . مادّهء فعل ماضى ، مغاير با مادّهء فعل مضارع نيست . مادّهء مصدر هم مغاير با مادّهء ساير مشتقات نيست ، اگرچه هيئت آنها فرق مىكند . ثانياً : آيا عروض هيئت بر مادّه ، به چه منظور است ؟ سه احتمال وجود دارد : احتمال اوّل : عروض هيئت ، معنايى را زايد بر معناى مادّه افاده كند ، مثلًا « ضَرْب » علاوه بر اينكه بر « كتك » دلالت مىكند ، در مورد فعل ماضى اضافهاى را هم دارد و آن تحقق ضَرْب از رجل غايب در زمان ماضى است . اين اضافه ، مفاد هيئت فعل ماضى است و همينطور در ساير افعال و اسم فاعل و مفعول و ساير مشتقات ملاحظه مىكنيم كه هيئت ، منافات با مادّه ندارد بلكه همان معناى مادّه را با يك اضافهاى بيان مىكند . احتمال دوم : عروض هيئت ، هيچ تغييرى در معناى مادّه به وجود نمىآورد ، يعنى نه موجب كم شدن از معناى مادّه و نه موجب اضافه شدن بر معناى مادّه مىشود ، روى مبنايى كه امام خمينى رحمه الله در ارتباط با مفاد هيئت مصدر مطرح كردند كه به نظر ايشان هيئت مصدر ، يك معنايى را زايد بر معناى مادّه به وجود نمىآورد بلكه صرفاً به منظور تمكّن از تنطق به مادّه است . احتمال سوم : اين است كه هيئت مصدر بخواهد چيزى از معناى مادّه كم كند . و اين احتمال ، برفرض هم ، معقول باشد ، ولى امرى است مخالف با واقعيت ، زيرا ما جايى نداريم كه هيئت چنين كارى انجام داده باشد . وقتى اين دو مطلب روشن شد مىگوييم : سكّاكى مىگويد : « اهل ادب اتفاق كردهاند كه مصدر مجرد از لام و تنوين ، دلالت بر نفس ماهيت مىكند » . حال شما ( مرحوم آخوند ) مىگوييد : « مصدر داراى هيئت و مادّه است » ما هم اين را قبول داريم ولى اگر مسألهء مرّه و تكرار در مادّه دخالت داشت ،
اصول فقه شيعه (فارسى) — صفحة 453
مساهمون: الشيخ فاضل اللنكراني
ص٤٥٣