اراده است . ولى آيا متعلّق اين اراده چيست ؟ اگر اراده ، بايد به مراد خارجى تعلّق بگيرد و بدون مراد خارجى تحقق پيدا نمىكند ، چطور يك ساعت قبل از شركت در درس اراده مىكنيد شركت در درس را ؟ در حال اراده كه شركت در درس واقعيتى ندارد و هنوز تحقق پيدا نكرده است ، پس ارادهء شما به چه چيزى تعلّق گرفته است ؟ عين همين مسئله در باب علم نيز مطرح است . علم هم يك واقعيت نفسانيهاى است كه نياز به معلوم دارد . اگر معلوم ، امرى است كه بعداً مىخواهد تحقق پيدا كند ، آيا الآن كه معلوم متحقق في الخارج نداريم ، علم هم نداريم ؟ محققين مىگويند : در باب علم ، يك معلوم بالذات وجود دارد و يك معلوم بالعرض ، موجود در خارج همان معلوم بالعرض است و معلوم بالذات ، عبارت از صورت ذهنيّهء اين معلوم بالعرض است . يعنى مثلًا شما كه الآن عالم هستيد به اين كه سه روز ديگر جمعه است ، با وجود اينكه جمعه الآن تحقق پيدا نكرده است ولى علم ، قطعاً تحقق دارد . پس معلوم شما چيست ؟ معلوم شما همان صورت ذهنيهء از روز جمعه است كه الآن در نفس شما وجود دارد . ارتباط اوّلى با علم را ، آن صورت ذهنيّه دارد و روز جمعهاى كه سه روز ديگر تحقق پيدا مىكند ، ارتباط بالعرض با علم دارد . پس چون اين صورت ذهنيّه ، صورت ذهنيّهء آن واقعيت است ، آن واقعيت ، اتصاف به معلوميت پيدا مىكند ولى اتصاف آن به معلوميت بهعنوان معلوميت بالعرض است . لذا محققين در باب علم مىگويند : ما يك معلوم بالذات داريم ، كه در حالِ علم ، تحقق دارد - ولى در نفس شما و در ذهن شما - و آن صورت ذهنيهء معلوم در خارج است و خود معلوم در خارج ، عنوان معلوميت بالعرض را دارد . در باب اراده نيز همينطور است . شما وقتى از منزل خارج مىشويد ، بدون شك ، ارادهاى داريد و اراده ، هم امر واقعى است و هم نياز به متعلّق دارد كه نمىتوان گفت :
فعلًا متعلّقى وجود ندارد ، در نتيجه بايد بگوييم : متعلّق اين اراده عبارت از صورت ذهنيّهء مراد است و آن صورت ذهنيّه ، در حال اراده وجود دارد ، اگرچه مراد ، بعداً تحقق پيدا مىكند . شما الآن اراده مىكنيد يك ماه بعد به مسافرت برويد ، مراد شما الآن تحقق
اصول فقه شيعه (فارسى) — صفحة 302
مساهمون: الشيخ فاضل اللنكراني
ص٣٠٢