وقوفين بدون قصد قربت حاصل نمىشود ، هرچند نمىدانيم هدف از وقوف در عرفات و مشعر چيست ؟ اگرچه در بعضى از روايات ، « 1 » اشاراتى شده است ولى فهم و حتى دانستن آنها براى ما لازم نيست . اما واجب توصّلى ، واجبى است كه غرض از آن ، حصول مأمور به در خارج است ، خواه همراه با قصد قربت باشد يا نباشد . در نتيجه روى مبناى اينان ، واجب تعبّدى واجبى است كه اگر قصد قربت همراه آن نباشد ، غرض از آن حاصل نمىشود و حتى اگر ذرّهاى خدشه پيدا كند و ريا كنار آن باشد فايدهاى ندارد . ولى ملاك واجب توصّلى عبارت از تحقّق مأمور به در خارج است .
خواه قصد قربت باشد يا نباشد . اشكال : تعبير به « واجب » در مورد توصليات صحيح نيست ، زيرا عملى كه بر انسان واجب است و انسان مىخواهد آن را انجام دهد ، بايد خصوصيات زيرا را دارا باشد : اوّلًا : عمل را خود انسان انجام دهد ، يعنى مباشرت ، در آن دخالت دارد . مگر در بعضى از موارد كه - بر خلاف قاعده - دليل بر جواز استنابه قائم شده است . و الّا در هرجايى كه دليلى بر جواز استنابه قائم نشده است ، مسألهء مباشرت مطرح است . ثانياً : آن عمل ، با اراده و التفات و توجه باشد . اگر كسى در حال خواب ، بلند شد و نماز خواند ، اين نماز ، فايدهاى ندارد . ثالثاً : اگر آن عمل ، واجب تعبدى ( يا تقربى ) است ، بايد همراه با قصد قربت نيز باشد . اين سه مرحله ، در واجبات تعبّدى ( يا تقرّبى ) معتبر است اما در واجبات توصّلى معتبر نيست . در واجب توصّلى ، نه تنها قصد قربت معتبر نيست بلكه التفات و توجه هم معتبر نيست . اگر كسى در حال خواب ، لباس خود را تطهير كند و يا شخص ديگرى بيايد اين كار را انجام دهد - هرچند بدون اطلاع انسان - غرضِ تطهير حاصل شده و اشكالى ندارد .
هامش
( 1 ) - علل الشرايع ، ج 2 ، ص 436