فرق ميان واجب تعبدى و توصّلى
بعضى گفتهاند : واجب تعبّدى - و به تعبير ما « واجب قربى » - عبارت از آن واجبى است كه هدف و غرض آن براى ما معلوم نباشد ، مثل حجّ كه بعضى از مناسك آن براى ما قابل درك نيست . ولى واجبى كه هدف و غرضش براى ما معلوم باشد ، واجب توصّلى مىباشد . مثلًا اگر لباس انسان به بول نجس شده باشد بايد آن را براى نماز تطهير كند . روشن است هدف از اين كار ، حصول طهارت است . به نظر ما ، اين حرف درست نيست ، زير هدف بسيارى از واجبات تقرّبى ( يا تعبّدى ) در قرآن و روايات مشخص شده است . قرآن در مورد نماز مىفرمايد : ( إنّ الصّلاةَ تَنْهى عَنِ الفَحشاء وَ المُنْكر ) « 1 » و يا روايت مىگويد : « الصلاة معراج المؤمن » « 2 » و يا « الصلاة قربان كلّ تقي » « 3 » اين عبارات ، هدف از نماز را مشخص كردهاند . و در مورد روزه مىفرمايد : ( كُتِبَ عَليكم الصّيام كَما كُتب عَلى الّذينَ مِن قَبلِكم لعلّكم تتقون ) « 4 » كه حصول تقوا را بهعنوان هدف روزه بيان كرده است . بنابراين ، فرق بين واجب تعبّدى ( يا تقرّبى ) و واجب توصّلى ، در رابطه با علم و جهل به غرض و هدف نيست بلكه مسئله همانطورى است كه مرحوم آخوند و جمعى ديگر اشاره كردهاند . مرحوم آخوند و جمعى ديگر « 5 » مىگويند : واجب تعبّدى ، عبارت از واجبى است كه مىدانيم غرض از آن واجب ، بدون قصد قربت حاصل نمىشود ولى غرض آن گاهى براى ما معلوم و گاهى مجهول است . ما اجمالًا مىدانيم كه وقوف در عرفات و مشعر بايد همراه با قصد قربت باشد و غرض از
هامش
( 1 ) - العنكبوت : 45
( 2 ) - اعتقادات مجلسى ، ص 29 .
( 3 ) - الوسائل ، ج 3 ، ص 30 ، ( باب 12 من أبواب أعداد الفرائض و النوافل ، ح 1 ) .
( 4 ) - البقرة : 183
( 5 ) - كفاية الاصول ، ج 1 ، ص 107 ، قوانين الاصول ، ج 1 ، ص 103 ، بدائع الأفكار ، ص 237