آدم عليه السلام سجده كنند . آيا اين سجده ، بهعنوان عبادت حضرت آدم عليه السلام محسوب مىشود ؟
خير ، اگر چنين بود ، ما بايد در ادلّهء شرك در عبادت تخصيص قائل شويم و بگوييم :
خداوند در اينجا نه تنها اجازهء شرك در عبادت داده بلكه به آن امر كرده است ، درحالىكه سياق آيهء ( إنّ اللَّه لا يغفر أن يشرك به ) « 1 » غير قابل تخصيص است . ممكن است گفته شود : اين سجده ، غير از سجدهاى است كه ما در مورد آن بحث مىكنيم . مىگوييم : دليلى بر اين مطلب نداريم . ظاهر آيهء شريفهء ( و إذ قلنا للملائكة اسجدوا لآدم ) « 2 » اين است كه اين سجده ، به همين معنايى است كه ما در رابطه با آن بحث مىكنيم . بنابراين سجده براى آدم عليه السلام بهعنوان عبادت او بهحساب نمىآيد بلكه يك عمل مأمور به از ناحيهء خداوند است بدون اينكه جنبهء عباديت داشته باشد . از اينجا كشف مىكنيم كه در ذات سجده ، مسألهء عباديت مطرح نيست . بلى سجده هم گاهى عنوان عباديت پيدا مىكند . پس راه تشخيص عباديت اين است كه به ادلّه و تعبيرات شارع و تعبيرات متشرعه - كه متخذ از شارع است - مراجعه كنيم . و ما گفتيم : عباديت ، داراى خصوصيتى زائد بر قصد تقرّب است و واجب تقرّبى ( يا قربى ) معنايى اعم از واجب تعبدى است . نكتهاى در ارتباط با عنوان اطاعت : عنوان « اطاعت » در كلمات اصوليين در رابطه با امورى كه قصد قربت در آنها معتبر است به كار برده مىشود . ولى از نظر لغت و قرآن ، داراى معناى عامى است و حتى قصد قربت در آن دخالت ندارد . آيهء شريفهء ( يا أيّها الّذين آمنوا أطيعوا اللَّه و أطيعوا الرسول ) ، « 3 » داراى دو امر است : امر در ( أطيعوا اللَّه ) ارشادى و در ( أطيعوا الرسول ) مولوى است . خداوند متعال با اين امر مولوى ما را به اطاعت از
هامش
( 1 ) - النساء : 48
( 2 ) - البقرة : 34
( 3 ) - النساء : 59