حضرت پيامبر صلى الله عليه و آله مأمور نموده است . معناى اطاعت رسول ، انجام دادن دستورات آن حضرت است . ولى آيا براى انجام همهء دستورات پيامبر صلى الله عليه و آله بايد قصد قربت نمود ؟ در حديث « لاضرر » كه پيامبر صلى الله عليه و آله به شخص انصارى مىفرمايد : « برو درخت خرماى سمرة بن جندب را بكن و نزد او بينداز » آيا موقع كندن درخت بايد قصد قربت نمود ؟
خير ، اطاعت رسول صلى الله عليه و آله به معناى « گوش به فرمان آن حضرت بودن » است و اين معنا ، اعم از قربى بودن است . پس در ما نحن فيه سه عنوان وجود دارد : عنوان تعبّدى ، عنوان تقرّبى - كه اعم از تعبدى است - و عنوان اطاعت ، كه نزد اصوليين در مورد قربيات بهكارمىرود ولى در لغت و قرآن داراى معناى عامى است . رجوع به اصل بحث : همان گونه كه در ابتداى بحث اشاره كرديم ، در تقسيم واجب به تعبّدى و توصّلى - كه در كلمات اصوليين شايع شده است - دو نكته وجود داشت كه ما بايد از يكى از آنها صرفنظر كنيم . حال با توجه به مطالب فوق مىگوييم : يا بايد كلمهء « تعبّدى » را برداشته و بهجاى آن ، عنوان « تقرّبى » را قرار دهيم و بگوييم : « واجب بر دو قسم است : تقرّبى و توصّلى . و واجب تقرّبى هم بر دو قسم است : واجب تقرّبى عبادى مثل نماز ، و واجب تقرّبى غير عبادى ، مثل زكات » . اگر بخواهيم ثنائى بودن تقسيم محفوظ بماند بايد چنين كارى انجام دهيم . و يا بايد از تقسيم ثنائى صرفنظر كنيم و بگوييم : « واجب بر سه قسم است :
تعبّدى ، تقرّبى « 1 » و توصّلى . و اگر بخواهيم ثنائى بودن تقسيم را حفظ كرده و از عنوان « تعبّدى » هم صرفنظر نكنيم ، با مشكل مواجه مىشويم زيرا واجباتى چون زكات و خمس داخل در هيچيك از اين دو عنوان قرار نمىگيرند .
هامش
( 1 ) - در اين صورت ، مراد از تقرّبى ، تقرّبىِ غير عبادى است ، به قرينهء مقابل قرار گرفتن آن با تعبّدى .