مىتوان گفت : اراده ، يك صفت نفسانى و قائم به نفس مريد است و مسلّماً يك امر حادثى است و تصميم و ارادهء رفتن به زيارت ، يك صفت نفسانيّهء ازليّه نيست ، بلكه انسان ، بعد از بررسى جوانب مختلف ، تصميم بر زيارت مىگيرد ولى آيا اساس و منشأ ارادهء مذكور چيست ؟ آيا منشأ اراده ، در محدودهء اختيار شما بوده يا اينكه اضطرارى بوده است ؟ بنابراين براى سؤالى كه صدر المتألهين رحمه الله مطرح كرده است ، وجهى وجود ندارد ولى مىتوان سؤال را به صورت اخير مطرح كرده و اشكال جبريّه را به ميان آورد . جواب چهارم : اين جواب ، وجدانى و مبرهن است ، بدون اينكه ترديدى براى انسان باقى بگذارد . انسان ، داراى دو نوع عمل است : الف : بعضى از اعمال ، خارج از نفس انسان و مربوط به اعضاء و جوارح است ، مانند اكثر افعال انسان ، از قبيل أكل ، شرب ، ضرب ، قتل و امثال آنها . البته بعضى از اين اعمال - مانند قتل - به واسطه و ابزار نياز دارند و برخى احتياج به آلت ندارند ، مانند حركت دست ، شما اراده مىكنيد و دست خود را حركت مىدهيد ، بدون اينكه نيازى به ابزار داشته باشيد . در بحثهاى گذشته گفتيم : بين حركت دست انسان گرفتار ارتعاش و حركت دست انسان سالم ، تفاوت وجود دارد ، زيرا حركت دست انسان سالم ، مسبوق به ارادهء اوست ولى حركت دست مرتعش ، اضطرارى است و چهبسا او ارادهء عدم مىكند و از خداوند متعال مىخواهد كه دستش چنان حركتى نداشته باشد . ب : برخى از اعمال ، مربوط به دايرهء نفس انسان است . سؤال : آيا اعمال خارجى با اعمال نفسانى در يك رديف مىباشند يا اينكه تفاوت دارند ؟ جواب : وجداناً حساب اين دو با هم فرق مىكند . مثلًا يكى از اعمال نفسانى انسان ، « تصور » است . تصوّر ، به معناى التفات و توجّه ذهنى به شىء متصوّر است .
اصول فقه شيعه (فارسى) — صفحة 187
مساهمون: الشيخ فاضل اللنكراني
ص١٨٧