جبريه مىگويند : اگر بنا باشد اراده ، يك امر اختيارى باشد ، پس بايد آن امر اختيارى ، مسبوق به اراده باشد و قبل از آن ، ارادهاى محقّق شده باشد و اين ، مستلزم تسلسل است . جواب : همانطور كه اشاره كرديم ، اراده ، مانند تصوّر و تصديق است و همهء اينها ، در يك صف واقع شده و جزء اعمال اختيارى نفسانى مىباشند ، يعنى همانطور كه لزومى نداشت تصور و تصديق ، مسبوق به اراده و مقدّمات پنجگانه باشند ، در باب اراده نيز همينطور است . يعنى وقتى مبادى اراده - تصور شىء مراد ، تصديق به فايده مراد ، ميل و هيجان و رغبت به آن و . . . - محقّق شد ، اراده ، تحقّق پيدا مىكند و نفس انسانى ، به علّت موهبت الهى ، خلق اراده مىكند و لزومى ندارد كه قبل از آن ، ارادهء ديگرى باشد تا اشكال تسلسل يا اضطرار لازم آيد . اشكال : هر فعل اختيارى بايد مسبوق به اراده باشد . جواب : چه دليلى بر كلّيّت قاعدهء مذكور وجود دارد ؟ اگر مقصود اين است كه تمام افعال اختيارى خارجى كه مربوط به اعضاء و جوارح است ، بايد مسبوق به اراده باشد ، ما هم قبول داريم . و اگر مقصود اين است كه تمام افعال ، اعمّ از خارجى و نفسانى ، بايد مسبوق به اراده باشند ، بايد براى آن ، اقامهء دليل كنيد . اين اشكال ، نظير همان كلام مغلطهگونهء ماديّون است كه مىگويند : « هر موجودى نياز به علّت دارد » ما به آنها مىگوييم : اگر مقصود شما ، موجودات ممكن باشد ، ما هم قبول داريم . و اگر مقصود شما اين باشد كه همهء موجودات ، اعمّ از ممكن و واجب ، محتاج به علت مىباشند ، بايد براى آن ، دليل معتبرى اقامه نماييد ، زيرا مفهوم واجب الوجود ، اين است كه او نيازى به علّت ندارد . در نتيجه ، اراده ، يك امر اختيارى نفسانى است و لزومى ندارد كه مسبوق به اراده باشد تا شما ( جبريّه ) مسألهء تسلسل يا اضطرار را مطرح كنيد .
اصول فقه شيعه (فارسى) — صفحة 190
مساهمون: الشيخ فاضل اللنكراني
ص١٩٠