بررسى جواب دوم : پاسخ مرحوم آخوند نسبت به دليل سوم جبريّه ، قابل قبول نيست ، زيرا : مرحوم آخوند كه مىفرمايد : « اينگونه نيست كه تمام مبادى اراده ، غير اختيارى باشد ، بلكه انسان مىتواند مبادى را تكميل كند يا اينكه مثلًا بعد از تصور ، تصديق به فايده ننمايد » ، اشكال ما اين است كه ريشه و منشأ توانستن و قدرت انسان چيست ؟ به عبارت ديگر : چه چيز سبب شده است كه انسان بتواند با ارادهء خود ، يك طرف را انتخاب كند ؟ آيا اين اراده از كجا آمده است ؟ آيا منشأ آن اختيارى است يا اضطرارى ؟ لذا دليل جبريّه در اينجا مطرح مىشود و نقل كلام در منشأ و علت انتخاب انسان مىشود . در نتيجه پاسخ مرحوم آخوند هم نمىتواند پاسخ كاملى نسبت به دليل و شبههء سوم جبريّه باشد . جواب سوم : مرحوم صدر المتألّهين در كتاب اسفار فرموده است : افعال ارادى و اختيارى انسان ، داراى دو جهت است كه نبايد آن دو را با يكديگر مخلوط كرد : 1 - جهت عقلائى : ما مىبينيم كه عقلاء و شارع مقدّس ، به افعال اختيارى ، توجّه و عنايت داشته و براى آن ، قانون ، مدح ، ذمّ ، ثواب و عقاب در نظر گرفتهاند و در برابر مخالفت و موافقت هر موضوع و عملى ، استحقاق عقوبت و مثوبت مطرح است و كسى نمىتواند در اين مطلب مناقشه كند . 2 - جهت فلسفى : در اين جهت ، توجّهى به مردم ، عقلاء و ثواب و عقاب نيست بلكه نظر به واقعيّت و خصوصيت فعل ارادى است . فعل اختيارى انسان ، يكى از واقعيات جهان هستى بوده و فلسفه هم براى كشف واقعيات و پى بردن به حقايق جهان هستى است . ارادهاى كه در افعال اختيارى تحقّق دارد ، مسلّماً يك صفت نفسانى واقعى است نه يك امر اعتبارى و تخيّلى ، و داراى امثال و مشابهاتى هم هست . ما بايد قبل از تحقيق دربارهء اراده ، بحثى دربارهء مشابهات آن بنماييم و پس از آن ،
اصول فقه شيعه (فارسى) — صفحة 184
مساهمون: الشيخ فاضل اللنكراني
ص١٨٤