بررسى دليل سوم جبريّه از دليل سوم جبريّه ، جوابهايى داده شده كه بعضى از آنها قابل قبول نيست كه ما به توضيح آن پاسخها خواهيم پرداخت و در پايان ، جواب قابل قبول را بيان خواهيم كرد : جواب اوّل : وقتى شما ( جبريّه ) مىخواهيد عمل خارجى و آن حركتى را كه از فاعل مختار صادر شده ، متّصف به اختياريت كنيد ، مىگوييد : « لأنّه مسبوق بالإرادة » ، زيرا فرق آن با حركت دست مرتعش اين است كه حركت دست مرتعش ، مسبوق به اراده نيست امّا حركت فاعل مختار با تأثير اراده به وجود آمده است . سپس كه به نفس اراده توجّه مىكنيم شما نمىتوانيد بگوييد : « اختياريت اراده و اراديّت آن به چيست ؟ » بلكه اختياريّت اراده ، به خودش مىباشد و منشأ اين است كه فعل خارجى ، اتّصاف به اختياريت داشته باشد ، امّا براى اينكه خودش متّصف به اختيار شود ، نيازى به علّت ندارد . براى اين امر ، مثالهاى فراوانى وجود دارد ، مانند : 1 - شما مىگوييد : « تحقّق الماهيّة إنّما هو بالوجود » ، يعنى ثبوت و تحقق ماهيت ، به وجود است ولى آيا تحقق نفس وجود به چيست ؟ وجود ، ذاتاً تحقق دارد و اصالت ، براى خود وجود است و تحقق وجود ، ارتباط به شىء ديگرى ندارد . 2 - اگر بنا باشد ظلمت و تاريكى بر طرف شود ، بايد چراغ و يا خورشيد و امثال آن ، وجود پيدا كند ولى آيا نورانيت شمس و چراغ به چيست ؟ نورانيت آنها مربوط به ذات آنهاست . 3 - چربى هر چيز از روغن است ولى آيا چربى روغن از چيست ؟ چربى روغن ، مربوط به ذات آن مىباشد . بررسى جواب اوّل :
اصول فقه شيعه (فارسى) — صفحة 182
مساهمون: الشيخ فاضل اللنكراني
ص١٨٢