پاسخ كلام اشاعره در ارتباط با جمل انشائيه طلبيه ما وقتى كلام اشاعره را در ارتباط با جمل خبريه بررسى مىكرديم گفتيم : در هر جملهء خبريه ، جهاتى وجود دارد كه بعضى مربوط به لفظ و بعضى مربوط به غير لفظ است حال مىگوييم : جمل انشائيه در كثيرى از امور ، با جمل خبريه اشتراك دارند .
جهاتى كه مربوط به لفظ بود ، جهاتى كه مربوط به صدور لفظ بهعنوان فعل اختيارى بود و فعل اختيارى هم مسبوق به اراده است و اراده ، داراى مبادى و مقدّماتى است كه اولين مبدأ آن عبارت از تصور است ، در اين جهات ، جمل انشائيه با جمل خبريه مشترك هستند ولى بين اين دو ، تفاوتهايى نيز وجود دارد : يك تفاوت اين است كه در جمل خبريه ، واقعيتى به نام مطابقت و عدم مطابقت مطرح بود . روشن است كه اين واقعيت در اينجا مطرح نيست ، زيرا جمل خبريه به منزلهء آينهاى براى حكايت از واقعيت است و مىخواهد واقعيتى را در قالب لفظ به ما نشان بدهد ، لذا آنجا مسألهء مطابقت و مخالفت مطرح بود . ولى در جمل انشائيه ، مسألهء حكايت و ارائهء واقعيت مطرح نيست بلكه متكلّم مىخواهد با لفظ ، چيزى را ايجاد كند و در چنين موردى مسألهء مطابقت و مخالفت مطرح نيست . تفاوت ديگر در ارتباط با حالات مخبر است . در جمل خبريه ، واقعيتى در ارتباط با حالات مخبر وجود داشت ، زيرا مخبر ، گاهى علم به مطابقت و گاهى علم به مخالفت و گاهى هم شك در مطابقت و مخالفت داشت . روشن است كه اين حالات ، در جمل انشائيه طلبيه وجود ندارد ، زيرا اين حالات سهگانه فرع اخبار و حكايت است . حال ما ابتدا مراجعهاى به وجدان خود مىكنيم ، آيا وقتى پدر نسبت به فرزند خود امرى را صادر مىكند و غرض او تحقق مأمور به در خارج است ، چه چيزى در نفس او وجود دارد ؟ آيا آنچه در نفس پدر وجود دارد ، غير از اين است كه مىخواهد اين مأمور به در خارج توسط فرزند تحقق پيدا كند ؟ انسان هرچه به نفس و ذهن خود مراجعه مىكند
اصول فقه شيعه (فارسى) — صفحة 125
مساهمون: الشيخ فاضل اللنكراني
ص١٢٥