كه ما در خارج و در برخورد با متشرعه مشاهده مىكنيم . در نتيجه كلام محقق اصفهانى رحمه الله با وجود جنبههاى علمى قابل استفاده كه دارد ، نمىتواند مورد قبول باشد .
4 - كلام مرحوم آيت اللَّه بروجردى
ايشان مىفرمايد : حقيقت و ماهيت صلاة ، عبارت از اين اعمال و افعال و اقوالى كه ملاحظه مىشود نيست . اگرچه ركوع و سجود و تكبير و تشهد و تسليم ، به عنوان اجزاء نماز نامگذارى شدهاند و معناى اجزاء اين است كه نماز ، يك امر مركّبى است و اينها هم اجزاء يا شرايط آن مركب مىباشند ولى واقعيت مسئله ، چيز ديگرى است .
واقعيت ، اين است كه نماز ، يك حقيقت و خضوع و توجّه خاصى به خداوند است كه اين اجزاء به منزلهء مواد آن شناخته مىشوند ولى صورت ، عبارت از همان خضوع و توجه خاص است و همانطور كه در فلسفه مطرح است « شيئيت شىء ، به صورت آن است نه به مادهء آن » « 1 » در نتيجه ، نماز عبارت از همان خضوع خاص و توجه مخصوص است . سپس مىفرمايد : دليل بر اين مطلب ، اين است كه اگر عنوان نماز ، عنوان مركّبى بود ، مركّب وقتى تحقق پيدا مىكند كه تمام اجزاء آن ، وجود پيدا كرده باشند و اگر حتى يك جزء آنهم ناقص باشد ، نمىتوان گفت : مركّب ، موجود شده است . حال ببينيم آيا تعبيرى را كه درباره مركبات ديگر مىكنيم ، دربارهء نماز هم مىتوانيم پياده كنيم ؟ پاسخ اين سؤال ، منفى است زيرا ما در باب نماز مىبينيم از هنگام شروع تا هنگام ختم نماز عنوان صلاة را اطلاق مىكنيم ، مثلًا كسى كه تكبيرة الاحرام گفت ، در موردش مىگوييم : شرع فى الصلاة . در حالى كه نماز ، بعد از سلام تحقق مىيابد . پس چرا گفته مىشود : شرع في الصلاة ؟ يا اگر كسى مشغول نماز
هامش
( 1 ) - شرح المنظومة ، قسم الفلسفة ، ص 128 ، نهاية الحكمة ، ج 2 ، ص 87