به همان ابهامش در ذهن استقرار پيدا مىكند و بايد از طريق آثار و خواص ، به آن ماهيت مبهم اشاره شود . بعد مىفرمايد : اين راهى كه ما طى كرديم - و غير از اين نمىشود طى كرد - هم براى صحيحى مفيد است و هم براى اعمى . يعنى صحيحى و اعمى ، معناى ماهيت صلاة را يك معناى مبهمى مىدانند ولى فرق بين آن دو اين است كه صحيحى وقتى مىخواهد آن معناى مبهم را به وسيلهء آثارش بيان كند مىگويد : چيزى است كه بالفعل ، ناهى از فحشاء و منكر است ولى اعمى - با توجه به اينكه نمازهاى فاسد را هم داخل در آن معناى مبهم مىداند - وقتى مىخواهد معناى مبهم صلاة را به وسيلهء آثارش بيان كند ، مىگويد : چيزى است كه اقتضاى نهى از فحشاء و منكر در آن وجود دارد . در اين صورت ، كلمهء « اقتضاء » بر نمازهاى فاسد هم تطبيق مىكند ؛ زيرا در هر نماز فاسدى هم اقتضاى نهى از فحشاء و منكر وجود دارد ولى وجود مانع نگذاشته است كه اين اقتضاء به مرحلهء عليت تامّه و فعليّت برسد . « 1 » اشكال بر كلام محقق اصفهانى رحمه الله : آيا وجداناً با شنيدن لفظ صلاة ، معناى مبهمى كه يدرك و لا يوصف است به ذهن متشرعه مىآيد ؟ وقتى آيهء شريفهء ( أقيموا الصلاة ) وارد شد آيا مردم ، از اين آيه چه چيزى فهميدند ؟ آيا معناى مبهمى به ذهن آنان آمد ؟ در اين صورت ، آيا اگر از آنان سؤال مىشد : « صلاة چيست ؟ » چه جوابى مىدادند ؟ هنوز كه مسئله نهى از فحشاء و منكر نيامده بود و اينطور نبود كه ( انّ الصلاة تنهى عن الفحشاء و المنكر ) قبل از ( أقيموا الصلاة ) آمده باشد ، زيرا اوّل نمىآيند اوصاف صلاة را ذكر كنند بعد بفرمايد : ( أقيموا الصلاة ) . و يا وقتى ( أقيموا الصلاة ) آمد ، هنوز خواندن پنج نوبت در شبانه روز نيامده بود . مسئله پنج نماز يوميّه ، در رتبهء متأخر از ( أقيموا الصلاة ) و در طول آن قرار داد و به عبارت دقيقتر : مسئله اوقات نماز ، از ( أقم الصلاة لدلوك الشمس إلى غسق الليل ) « 2 »
هامش
( 1 ) - نهاية الدراية ، ج 1 ، ص 63 - 65
( 2 ) - الإسراء : 78