ما ( مرحوم آخوند ) در جواب مىگوييم : در اين صورت ، همان بيانى كه شما ( مرحوم صاحب معالم ) در ارتباط با مفرد داشتيد ، در اينجا نيز پياده مىشود ، يعنى در اينجا هم بايد قائل به مجازيت شويم ، زيرا همانطور كه معناى مفرد - به نظر صاحب معالم رحمه الله - عبارت از ذات معنا به قيد وحدت بود ، همين مطلب در تثنيه نيز وجود دارد ، چون موضوع له تثنيه ، « دو فرد ليس الّا » مىباشد و هنگامى كه تثنيه را در چهار فرد استعمال كنيم اين قيد « ليس الّا » كنار مىرود و همان مجازى كه در مفرد تحقق پيدا مىكند در تثنيه هم تحقق پيدا مىكند . خلاصهء كلام مرحوم آخوند اين است كه اگر شما در « رأيت عينين » فقط دو ماهيت - يعنى يك فرد از اين ماهيت و يك فرد از ماهيت دوّم - را اراده مىكنيد ، اين از محلّ بحث ما خارج است ، زيرا محلّ بحث ، استعمال لفظ تثنيه در اكثر از معناست و آنچه اينجا مىگوييد استعمال لفظ تثنيه در اكثر از معنا نيست . و اگر در « رأيت عينين » چهار معنا را اراده مىكنيد ، دو فرد از عين باكيه و دو فرد از عين جاريه ، چنين چيزى مستلزم مجازيت است . همان مجازيتى كه در مفرد قائل بوديد در اينجا نيز پيش مىآيد زيرا در اين استعمال ، قيد « ليس إلّا » كه عبارت اخراى از « قيد وحدت » بود كنار مىرود ، در نتيجه بر خلاف معناى موضوع له تثنيه عمل كردهايد و استعمال مجازى تحقّق پيدا مىكند . « 1 » بررسى اشكالات مرحوم آخوند بر صاحب معالم رحمه الله : قبل از بررسى كلام مرحوم آخوند ، لازم است نكتهاى در ارتباط با دو اشكال مرحوم آخوند به صاحب معالم رحمه الله بيان كنيم و آن اين است كه : اشكال اوّلى كه مرحوم آخوند بر صاحب معالم رحمه الله وارد كرد ، هم در تثنيه جريان دارد و هم در جمع ، يعنى مرحوم آخوند مىفرمايد : تثنيه ، دو فرد از يك ماهيت است نه دو ماهيت ، جمع هم سه
هامش
( 1 ) - كفاية الاصول ، ج 1 ، ص 56 و 57