فرد از يك ماهيت يا مثلًا ده فرد از يك ماهيت است نه اين كه سه ماهيت يا ده ماهيت باشد . ولى اشكال دوّم ايشان فقط در باب تثنيه است و در باب جمع جريان ندارد ، زيرا در باب تثنيه مىتوان گفت : « معناى تثنيه ، « دو تا ، ليس إلّا » مىباشد » ولى در باب جمع نمىتوانيم « ليس إلّا » داشته باشيم و بگوييم : « سه تا ، ليس إلّا » ، چون معناى جمع ، سهتا نيست بلكه سه و بيشتر از سه است لذا كلمهء « ليس إلّا » فقط در مورد تثنيه مىتواند جريان داشته باشد و در مورد جمع جريان ندارد . اكنون به بررسى كلام مرحوم آخوند مىپردازيم : مرحوم آخوند مىفرمود : « اگر تثنيه بخواهد در اكثر از معنا استعمال شود بايد از « رأيت عينين » چهار فرد اراده شده باشد ، دو فرد از « عين باكيه » و دو فرد از « عين جاريه » ، و الّا اگر دو چيز اراده شده باشد ، خواه دو حقيقت باشد يا دو فرد از يك ماهيت ، اين ، استعمال لفظ در اكثر از معنا نيست » . ولى بهنظر ما مسئله اينطور نيست . تثنيه ، هيچوقت در اكثر از معنا استعمال نمىشود ، زيرا تثنيهاى كه شما مىگوييد ، عبارت از آن هيئتى است كه با « انِ » يا « ين » مشخص مىشود . به عبارت ديگر : در « رأيت عينين » مادهاى وجود دارد به نام « عين » و هيئتى كه عبارت از « انِ » - در حالت رفع - و « ين » - در حالت نصب و جرّ - است . شما كه مىگوييد : « از رأيت عينين ، چهار معنا اراده شده است » آيا اين چهار معنا را به گردن چه چيزى مىگذاريد ؟ در اينجا كه گفته : « رأيت عينين » ، و دو فرد از « عين باكيه » و دو فرد از « عين جاريه » اراده كرده ، آيا اين اكثر از معناى واحد بودن در ارتباط با « عين » است يا در ارتباط با « انِ » يا « ين » است ؟ اگر بخواهيد تثنيه در اكثر از معناى واحد استعمال شود ، بايد مسئله را مربوط به « ين » و « انِ » بدانيد و اگر مسئله را در ارتباط با « عين » - كه « ين » يا « انِ » به آن ملحق شده است - قرار دهيد ، به تثنيه ارتباطى ندارد . اين به « عين » كه در ضمن « عينين »
اصول فقه شيعه (فارسى) — صفحة 335
مساهمون: الشيخ فاضل اللنكراني
ص٣٣٥