ممكن است كسى به ما بگويد : شما گفتيد : بين ماهيت و لوازم وجود دو رتبه فاصله هست و دو رتبه تقدّم و تأخر مطرح است پس چطور شما ماهيت را موضوع و لوازم وجود را محمول قرار مىدهيد ؟ آيا يك چنين قضيهء حمليهاى كه در آن موضوع و محمول از نظر رتبه تقدّم و تأخّر داشته باشند - آنهم به دو رتبه - صحيح است ؟ جواب اين است كه آرى صحيح است . مسئله قضيّه حمليه ، غير از مسئله تبادرى است كه حضرت امام خمينى « دام ظله » مورد اشكال قرار داد . زيرا در تبادر مسألهء انتقال مطرح بود و شما مىخواستيد از لوازمِ وجودْ انتقال به ماهيت پيدا ، كنيد و ما در آنجا گفتيم : خود وجود هم نمىتواند ما را به ماهيت برساند زيرا وجود ، عرض مفارق و لازم مفارق است ، مثل زوجيت نسبت به اربعه نيست كه يك اتصال و عدم انفكاك دائمى بين آنها مطرح باشد . بههمينجهت ، پايهء تبادر روى مسئله انتقال بود و راهى براى انتقال ، تصور نمىشود . ولى در قضاياى حمليه ، مسئله انتقال مطرح نيست بلكه مسئله اتحاد مطرح است و در اينجا مانعى ندارد كه يك رتبه اختلاف داشته باشند . مگر شما نمىگوييد : الماهية موجودة ، مگر وجود - به حسب رتبه - از ماهيت تأخّر ندارد ؟ امّا اين تأخر ، هيچ نقصى را در تشكيل قضيهء حمليّهء « الماهية موجودة » به وجود نمىآورد . همان گونه كه تأخر صفت از موصوف ، نمىتواند نقصى در تشكيل قضيه « زيد قائم » به وجود آورد . لذا اگرچه در جملهء « الصلاة معراج المؤمن » ، موضوع ، ماهيت صلاة ، و محمول - يعنى معراجيت - بعضى از لوازم وجود ماهيت صلاة « 1 » است ولى در عين حال ، تقدّم و تأخر رتبه ، اشكالى ايجاد نمىكند . رجوع به اصل كلام مرحوم آخوند :
هامش
( 1 ) - آنهم نه هر وجودى ، بلكه وجود خارجى صلاة است كه اين لازم - يعنى معراجيت - را دارد . در حالى كه ماهيت ، داراى دو وجود است : وجود ذهنى و وجود خارجى .