صورت و دستها است و ما در موارد شك ، به همين اطلاق ( فامسحوا بوجوهكم و أيديكم منه ) تمسك مىكنيم . اين از نظر اطلاق ، چه كمبودى دارد ؟ در مثل آيهء صوم نيز شرايط تمسك به اطلاق وجود دارد ، آيهء صوم مىفرمايد :
( يا ايّها الّذين آمنوا كتب عليكم الصيام كما كتب على الذين من قبلكم . . . ) « 1 » اين آيه چه فرقى با ( أحلّ اللّه البيع ) « 2 » دارد كه فقها و مرحوم شيخ انصارى ، در سرتاسر مكاسب به آن استناد مىكنند ؟ كسى نيامده در آنجا مناقشه كند كه ( أحلّ اللّه البيع ) در مقام بيان نيست بلكه گفتهاند : آنچه مورد امضاى خداوند است ، البيع است زيرا « أحلّ » به معناى « أحلّ وضعى » يعنى « أمْضى » است ، بنابراين خداوند « البيع » را امضاء كرده و ديگر نفرموده : « البيع ، در صورتى مورد امضاست كه ايجاب آن عربى باشد يا داراى ايجاب و قبول باشد » . بنابراين شامل معاطات هم مىشود . و همچنين ساير مباحثى كه در باب بيع مطرح است . آيا فرقى بين ( أحلّ اللّه البيع ) و ( كتب عليكم الصيام ) وجود دارد ؟ آيا ( أحلّ اللّه البيع ) در مقام بيان است ولى ( كتب عليكم الصيام ) اين گونه نيست ؟ آيا مجرّد اين كه بيع ، معامله است و يك معناى عقلائى غير شرعى است ولى صوم يك معناى شرعى است سبب مىشود كه ( أحلّ اللّه البيع ) در مقام بيان باشد ولى ( كتب عليكم الصيام ) در مقام بيان نباشد ؟ اين فرق ، دخالتى در جهت مورد بحث ما ندارد . جهت مورد بحث ما اين است كه شرايط تمسك به اطلاق - كه مهمترين آنها اين است كه متكلم در مقام بيان باشد - روى چه حسابى در ( أحلّ اللّه البيع ) وجود داشته و در ( كتب عليكم الصيام ) وجود نداشته باشد ؟ بلكه چهبسا بتوان گفت : ( أحلّ اللَّه البيع ) در مقام بيان نيست ، زيرا در مقابل ( و حرّم الربا ) قرار گرفته كه به ذهن انسان مىآيد خداوند به طور اجمال مىخواهد حكم به حليت و نفوذ بيع در مقابل ربا بنمايد و در مقام بيان اين مطلب
هامش
( 1 ) - البقرة : 183
( 2 ) - البقرة : 275