( بسم اللَّه الرّحمن الرّحيم ) در اوّل سورهها ثبت شده است و اين دليل بر تواتر بسم اللَّه در رابطه با قرآن است . « 1 » ملاحظه مىشود كه اين استدلال و جواب ، هر دو مبتنى بر يك اصل مسلّم مىباشند و آن اصل اين است كه راه ثبوت قرآنيت قرآن مسألهء تواتر است . نمونهء ديگر اين است كه سيوطى در كتاب اتقان ، از فخر رازى نقل مىكند كه در بعضى از كتب قديمى نقل شده كه ابن مسعود معتقد بوده « فاتحةالكتاب » و « معوّذتين » جزء قرآن نيست . ايشان ( فخر رازى ) اين مطلب را استبعاد كرده ، مىگويد : چگونه مىتوان چنين حرفى زد ؟ آيا ابن مسعود مىخواهد بگويد : اين چيز با اينكه متواتر است ، مورد قبول نيست ؟ روشن است كه نمىخواهد چنين حرفى بزند ، زيرا اين حرف ، موجب كفر است . آيا مىخواهد بگويد : در قرآنيت قرآن ، تواتر لازم نيست ؟ چه كسى مىتواند نياز قرآن به تواتر را انكار كند ؟ انكار تواتر ، مستلزم تزلزل اصل قرآن است . لذا ( فخر رازى ) مىگويد : بهتر اين است كه يا كلام ابن مسعود را توجيه كنيم و يا بگوييم : نسبتى كه به ايشان داده شده ، صحيح نيست . « 2 »
اصول فقه شيعه (فارسى) — صفحة 551
مساهمون: الشيخ فاضل اللنكراني
ص٥٥١
آيا به جهت استناد كلام به خداوند است ؟ يعنى گفته شود : « اسناد كلام به پيامبر صلى الله عليه و آله و امام عليه السلام نياز به تواتر ندارد بلكه همين مقدار كه سندْ صحيح باشد كافى
است . ولى اسناد آن به خداوند نياز به تواتر دارد » . خير ، دليل نياز به تواتر ، اين نيست ، زيرا احاديث قدسى هم به خداوند نسبت داده مىشود ولى تواتر در آنها دخالت ندارد .
بلكه دليل نياز به تواتر ، عبارت از خصوصيتى است كه در نفس قرآن وجود دارد . قرآن ، از زمانى كه نازل شد در مقام تحدّى و اعجاز برآمد ، آنهم در جوّى كه
هامش
( 1 ) - رجوع شود به : البيان في تفسير القرآن ، ص 432 - 448
( 2 ) - الإتقان في علوم القرآن ، ج 1 ، ص 104 و 105