اصول فقه شيعه (فارسى) — صفحة 554

فلان محلّ از فلان سوره قرار بده . اين نشان مىدهد كه پروندهء سوره‌هاى قرآن در زمان حضرت پيامبر صلى الله عليه و آله كاملًا مشخص و معيّن بوده است . اگر آيه‌اى مدنى در سوره‌اى مكّى ثبت مىشد ، طبق دستور الهى بود و تمام اين مسائل در زمان رسول خدا صلى الله عليه و آله انجام گرفته است . يعنى جمع قرآن - به معناى تأليف قرآن و ترتيب كتاب و تنظيم آن - در عهد رسول خدا صلى الله عليه و آله و در رابطه با وحى بوده است . بلى ، بعد از رسول خدا صلى الله عليه و آله سه جمع ديگر در رابطه با قرآن مطرح است : جمع امير المؤمنين عليه السلام ، جمع ابو بكر ، جمع عثمان . ولى اين جمع‌ها هم با جمع زمان حضرت پيامبر صلى الله عليه و آله تفاوت دارند و هم خودشان با يكديگر تفاوت دارند . جمع زمان رسول خدا صلى الله عليه و آله به اين صورت بود كه در زمان آن حضرت ، آيات و سوره‌هاى قرآن تنظيم شده و مشخّص گرديده كه مثلًا فلان سوره چند آيه دارد و فلان آيه جزء كدام سوره است . و قرآن به‌صورت كتاب ، تأليف گرديد . امّا جمعى كه به امير المؤمنين عليه السلام نسبت داده شده - و روايات زيادى هم در اين ارتباط وجود دارد « 1 » - عبارت از اين بود كه على عليه السلام علاوه بر اينكه آيات و سور را به‌طور منظّم نوشته است ، تفسير آيات ، شأن نزول آنها و مطالب ديگرى در رابطه با آيات نوشته است . اين كار را عدّهء ديگرى نيز انجام دادند ، مثلًا ابن مسعود در رابطه با رُبع قرآن و بعضى از مفسّران ديگر تا حدود ثلث قرآن را به اين صورت نوشته‌اند و تنها كسى كه همهء قرآن را با همهء خصوصيات مربوط به آن ثبت كرده ، امير المؤمنين عليه السلام مىباشد . بنابراين وقتى گفته مىشود : « امير المؤمنين عليه السلام جامع قرآن است » به اين معنا نيست كه حضرت فرموده باشد : « فلان آيه از اين سوره و فلان آيه از آن سوره است » يا اينكه « فلان سوره چند آيه دارد » خير ، اين جمع مربوط به رسول خدا صلى الله عليه و آله است . امّا جمعى كه به ابو بكر نسبت داده شده - و گاهى نيز به عمر نسبت داده مىشود - عبارت از اين است كه چون در زمان رسول خدا صلى الله عليه و آله - به علّت كمبود كاغذ و