ارادهء جدّيه به اين معناست كه در باطن ، هدف متكلّم چيست و ارادهاش به چه چيزى تعلّق گرفته است ؟ در مقام قانونگذارى ، بين عقلاء رسم است كه ابتدا قانونى را به نحو عموم وضع مىكنند . در آن حال اگر از آنان سؤال شود آيا هدف شما از جعل اين قانون به نحو كلّى اين است كه قانون به نحو كلّى اجرا شود ؟ مىگويند : خير ، رسم قانونگذارى اين است كه ابتدا قانونى را بهصورت كلّى مطرح كرده و سپس با تبصرههاى مختلف ، مواردى را از آن خارج مىكنند و حتّى چهبسا از اوّل امر ، همه يا بعضى از اين موارد مورد نظر قانونگذار بوده ولى اين امر سبب نشده است كه از وضع قانون به نحو كلّى خوددارى كنند . آيا اين مسئله چگونه حلّ مىشود ؟ براى حلّ مسئله بايد بگوييم در اينجا دو اراده وجود دارد : يكى ارادهء استعماليه در رابطه با جعل قانون كلّى است بهطورى كه وقتى قانون را وضع مىكنند ، الفاظ قانون را در همان مفاد كلّى خودش استعمال مىكنند . بعد كه مسألهء تبصره پيش آمد ، اين بدان معنا نيست كه الفاظ عمومِ آن قانون در غير معناى عام - بهصورت مجاز - استعمال شده است . بلكه اين تبصرهها حكايت از اين مىكند كه مراد جدّى ، تابع مراد استعمالى نبوده است . مراد استعمالى ، كلّيت قانون بوده ولى مراد جدّى ، عبارت از قانون به استثناى موارد تخصيص و تبصره است . اينكه مولا از اوّل مىگويد : « أكرم كلَّ عالمٍ » چهبسا همان موقع در ذهنش بوده كه « زيدِ عالم » نبايد اكرام شود و ارادهء جدّى او به اكرام « زيدِ عالم » تعلّق نگرفته است ولى معناى اين حرف اين نيست كه « أكرم كلَّ عالم » از اوّل در علماى غير زيد استعمال شده باشد ، بلكه قانون ، عموميت دارد . اين را در اصطلاح اصولى اينگونه تعبير مىكنيم : در « أكرم كلّ عالمٍ » ، ارادهء استعماليه مولا - كه در رابطه با استعمال لفظ در معناست - به عموم تعلّق گرفته است ، « أكرم كلَّ عالمٍ » در جميع علماء استعمال شده و زيد هم مصداقى از اين قانون
است ، هرچند در ذهن مولا « إكرام زيد » واجب نيست ولى از نظر قانون ، مصداق قانون عام محسوب مىشود . حال وقتى مولا مىگويد : « لا تكرمْ زيداً العالم » ، زيد را از چه چيز
اصول فقه شيعه (فارسى) — صفحة 419
مساهمون: الشيخ فاضل اللنكراني
ص٤١٩