در نتيجه كلام مرحوم آخوند قابل تصوّر است و با تحقيقات فلاسفه منافاتى ندارد . اشكال دوّم : گذشته از آنچه محقّق اصفهانى رحمه الله در مورد كلام مرحوم آخوند فرمود ، اصل كلام محقّق اصفهانى رحمه الله نيز قابل قبول نيست .
حاصل كلام محقّق اصفهانى رحمه الله اين است كه « وجود انشائى » همان « وجود لفظى » و همان تحقّق معنا به سبب تحقّق لفظ است ، ولى تحقّق لفظ ، بالأصالة و تحقّق معنا ، بالعرض است . و وجود انشائى در مفردات نيز تحقّق دارد و فرق ميان انشاء در مفردات و جمل انشائيه اين است كه جمل انشائيه ، يصحّ السكوت عليها هستند ولى مفردات اينگونه نيستند . اين مطلب خلاف وجدان است . اگر ما لفظ « انسان » را بهصورت مفرد استعمال كنيم كجا در آن شائبهء انشائيت وجود دارد ؟ كلمهء « انسان » به حدّى از مرحلهء انشاء فاصله دارد كه نه در لفظ آن شائبهء انشائيت وجود دارد و نه در مفهوم آن . چگونه مىتوان تصوّر كرد كه كسى بگويد : « من مفهوم انسان را انشاء كردم » ؟ ولى بر اساس بيان محقّق اصفهانى رحمه الله نفس كلمهء « انسان » امرى انشائى است زيرا بهنظر ايشان امر انشائى همان « وجود لفظى » است . « وجود لفظى » يعنى معنا با گفتن لفظ تحقّق پيدا مىكند ، هرچند لفظ مفرد باشد . آيا مىتوان وجودِ لفظىِ معنا را ، انشاء معنا دانست ؟ ما تاكنون چنين چيزى نشنيدهايم كه در لفظ مفرد معناى انشائى تحقّق داشته باشد و حتّى به نوع ديگر هم نمىتوان انسان را انشاء كرد چه رسد كه ما نفس لفظ انسان را امر انشائى بگيريم به عنوان وجود لفظى . اشكال سوّم : محقّق اصفهانى رحمه الله در ارتباط با فرق ميان « جمل خبريه » با « جمل انشائيه » فرمود : « جمل خبريه » با « جمل انشائيه » در اصل معناى انشائى مشتركند و تنها فرقى كه بين « جملهء خبريه » و « جملهء انشائيه » وجود دارد اين است كه در « جملهء خبريه » علاوه بر معناى انشاء ، امر ديگرى به عنوان « حكايت از واقعيت » نيز وجود دارد . درحالىكه آنچه از كلمات بزرگان استفاده مىشود اين است كه خبر و انشاء از دو
اصول فقه شيعه (فارسى) — صفحة 388
مساهمون: الشيخ فاضل اللنكراني
ص٣٨٨