اگرچه در بحث ابتداء دو لفظ داريم ، لفظ « ابتداء » به عنوان اسم و لفظ « مِنْ » به
عنوان حرف و در باب « بعتُ » يك لفظ ، ولى چه مانعى دارد كه همين جمله داراى دو معناى متضاد و دو حقيقت باشد ؟ « بعتُ خبرى » به معناى حكايت از واقعيتى است كه در زمان گذشته در خارج اتفاق افتاده است . ولى « بعتُ انشائى » فاقد معناى حكايت است و مىخواهد به نفس همين لفظ ، ايجاد بيع كند . بنابراين تفاوت بين « بعت خبرى » و « بعتُ انشائى » از جهت مقام استعمال نيست بلكه مغايرت بين آن دو ، مربوط به موضوع له و مستعمل فيه است . اين معنا مورد قبول عرف نيز مىباشد . و مؤيد اين معنا اين است كه كلمهء « فروختم » در فارسى داراى دو معناست : يكى « فروختم در زمان گذشته » و ديگرى « با اين جمله انشاء بيع كردم » و اگر ما « بعتُ » خبرى و انشائى را به معناى « فروختم » ترجمه مىكنيم اين به معناى اشتراك در معنا نيست بلكه « فروختم » داراى دو جهت است و عين همين بحث كه در « بعتُ » است ، در كلمهء « فروختم » نيز مطرح است كه آيا « فروختم خبرى » با « فروختم انشائى » در چه جهت تفاوت دارند ؟ به نظر ما در « فروختم » فارسى نيز همان دو معناى متضادّ كه در « بعتُ » است ، وجود دارد . نتيجه اين كه ، هرچند ما خودمان در توضيح كلام مرحوم آخوند اين حرف را مطرح كرديم ولى اين شبيه به يك مغالطه بود و الّا خودِ « فروختم » هم دو معنا دارد .
بنابراين ، به نظر ما اختلاف بين خبر و انشاء مربوط به معنا و مستعمل فيه است و ما نمىتوانيم ملتزم شويم كه معنا و مستعمل فيه آن دو يك چيز است ولى جاى استعمال آنها فرق مىكند . اشكال : با توجّه به اينكه در مقام اخبار و انشاء ، خود جمله مطرح است نه لفظ مفرد ، پس در « بعتُ » يك مادّه وجود دارد و يك هيئت . مادّهء آن « بيع » و هيئت آن « هيئت متكلّم وحده » است . حال جاى اين سؤال است كه وقتى ما مىگوييم : « بين « بعتُ خبرى » و « بعتُ انشائى » تفاوت وجود دارد » ، آيا واضع علاوه بر وضع هريك از مادّه و هيئت بهطور جداگانه ، وضع ديگرى براى جمله نيز دارد ؟ و به عبارت ديگر : با توجّه به اينكه مسألهء خبر و انشاء در رابطه با جمله مطرح است آيا واضع ، جداى از
اصول فقه شيعه (فارسى) — صفحة 369
مساهمون: الشيخ فاضل اللنكراني
ص٣٦٩