ثمن و مثمن نيست بلكه مراد مبادلهء انشائى يعنى مبادله در تمليك و ملكيت است .
فقهاء نيز همين معنا را مورد بحث قرار مىدهند و اينگونه نيست كه بيع در لغت معناى اخبارى داشته باشد و در كلمات فقهاء معناى انشائى پيدا كند . و اگر اختلافى بين لغت و تعريف فقهاء وجود دارد مربوط به خصوصيات است و اختلاف در خصوصيات معنايش اين نيست كه « بيع » در اصطلاح فقهاء غير از « بيع » در لغت است . بيع در لغت به معناى « مبادلة مال بمال » آمده است و در اصطلاح « انشاء تمليك عين بمال » . اين اختلاف به معناى اين نيست كه « بيع » در اصطلاح داراى معناى انشاء است ولى در لغت معناى اخبارى دارد . بلكه بيع - همان گونه كه گفتيم - هم در لغت و هم در اصطلاح فقهاء داراى معناى انشاء است . بنابراين اگرچه ما از جملهء « باع زيد داره » به جملهء خبريه تعبير مىكنيم ، ولى اين جملهء خبريه حكايت از انشاء گذشته دارد و به معناى « صار إنشاء البيع متحققاً فيما مَضى » است . حال مىگوييم : واضع ، « هيئت فَعَلْتُ » را وضع كرده تا گاهى دلالت بر گذشته و گاهى دلالت بر حال كند ، همان گونه كه در هيئت « يَفْعَلُ » مىگوييد : گاهى دلالت بر حال و گاهى دلالت بر استقبال مىكند بدون اينكه حاليت و استقباليت ، دو معناى متضاد در مضارع بهوجود آورد . مضارع حالى با مضارع استقبالى از نظر ماهيت فرقى ندارند و تنها تفاوتى كه بين آن دو وجود دارد تفاوت از نظر زمان است . در « بعتُ » نيز مىگوييم : با توجّه به اينكه در مادّهء بيع ، يك معناى انشائى غير قابل انفكاك از لفظ بيع وجود دارد بنابراين ، « بعتُ خبرى » و « بعتُ انشائى » از جهت معنا فرقى ندارند و تنها تفاوتى كه بين آن دو وجود دارد ، تفاوت از نظر زمان است . « بعتُ خبرى » دلالت بر انشاء بيع در زمان گذشته و « بعتُ انشائى » دلالت بر انشاء بيع در زمان حال مىكند . در نتيجه فرقى كه بين « بعتُ خبرى » با « بعتُ انشائى » وجود دارد ، اوّلًا : فرق ماهوى نيست بلكه عنوان انشاء در هر دو محفوظ است و فرق فقط از جهت زمان است . ثانياً : هيئت متكلّم وحده در ماضى براى اين وضع شده است كه گاهى دلالت بر زمان گذشته و گاهى دلالت بر زمان حال كند . اين معنا در « هيئت باع و يبيع » وجود ندارد و مخصوص هيئت متكلّموحده و متكلّم
اصول فقه شيعه (فارسى) — صفحة 371
مساهمون: الشيخ فاضل اللنكراني
ص٣٧١