مرحوم عراقى در توضيح كلام مرحوم آخوند مىفرمايد : گاهى خاص با عنوان مخصوص خود تصوّر مىشود ، مثل تصوّر زيد . در اين صورت ، خاص نمىتواند مرآت براى عام واقع شود ، زيرا واضح است كه مفهوم فرد و خصوصيت ، با مفهوم كلّى مغايرت دارد هرچند حمل كلّى بر فرد صحيح است و مىتوان گفت : « زيدٌ إنسان » . ولى صحت حمل در اينجا به معناى اتّحاد مفهومى نيست بلكه معناى « زيدٌ إنسان » اين است كه زيد با انسان در وجود خارجى اتّحاد دارند يعنى حمل در اينجا حمل « شايع صناعى » است و بين مفهوم زيد و مفهوم انسان ، مغايرت وجود دارد . و گاهى خاص ، با عنوان عامِّ مقيّد تصوّر مىشود ، مثلًا بهجاى تصوّر « زيد » عنوان « الإنسان المتخصّص بخصوصيات الزيديّة » را تصوّر مىكنيم . اين عنوان اگرچه همان زيد است ولى با مورد قبلى تفاوت دارد و خود داراى دو صورت است : صورت اوّل : اگر تقيّد انسان به متخصص بودن به اين خصوصيات ، داخل در محدودهء تصوّر باشد ، در اين صورت « الإنسان المتخصص بخصوصيات الزيديّة » از نظر مفهوم با « الإنسان » تفاوت خواهد داشت ، همان گونه كه خود « زيد » با « انسان » تغاير مفهومى دارد و مسألهء حكايت و مرآتيت كنار مىرود . بنابراين ، در اينجا نمىتوان گفت : « انسان ، تصوّر شده است » بلكه در اينجا چيزى كه مغاير با « انسان » است تصوّر شده است . صورت دوّم : اگر تقيّد انسان به متخصص بودن به اين خصوصيات ، داخل در
محدودهء تصوّر نباشد ، در اين صورت آنچه تصوّر شده خاص نيست بلكه خود « انسان » تصوّر شده است . و اين از بحث ما خارج است . زيرا محلّ بحث اين است كه آيا تصوّر خاص مىتواند مرآت براى تصوّر عام گردد ؟ « 1 »
هامش
( 1 ) - نهاية الأفكار ، ج 1 ، ص 37