استنباط فرق دارد . به عبارت ديگر : اگر زراره ، روايتى بر وجوب نماز جمعه نقل كرد ، ما نمىتوانيم بگوييم : « از اين روايت ، وجوب را استنباط كردهايم » ، زيرا قول او براى ما افادهء علم به وجوب نمىكند ، حتى در بسيارى از موارد افادهء ظنّ هم نمىكند . بلكه معناى حجّيت قول زراره ، منجّزيت و معذّريت است يعنى به دنبال قول زراره ، شارع مىگويد : اگر قول زراره مطابق با واقع بود ، همان واقع گريبان شما را مىگيرد و اگر مخالف با واقع بود ، تو معذورى . و با اين دو « اگر » نمىتوان استنباط را درست كرد . و نيز نمىتوان گفت : مسألهء خبر واحد داخل در خصوصيت دوّم - يعنى « أو التي ينتهى إليها في مقام العمل » - است ، زيرا اين خصوصيت به عنوان آخرين چاره و راه حلّ است در حالى كه خبر واحد در فقه به عنوان آخرين راه حلّ مطرح نيست بلكه براى اثبات احكام ، ابتدا به سوى خبر واحد مىرويم و آخرين چاره ، اصول عمليه است . بنابراين ، خبر واحد و ساير امارات شرعيه از تعريف مرحوم آخوند خارج است در حالى كه اينها از مهمترين مباحث علم اصول مىباشند . و اين مهمترين اشكالى است كه بر مرحوم آخوند - روى مبناى خودشان - وارد است . در نتيجه ، تعريف مرحوم آخوند
نمىتواند تعريف صحيحى باشد .
3 - تعريف محقق نائينى رحمه الله از علم اصول
محقق نائينى رحمه الله در تعريف علم اصول فرموده است : « علم اصول ، علم به كبرياتى است كه اگر صغريات را به آنها ضميمه كنيم ، حكم كلّى الهى استنتاج مىشود » . « 1 »
اشكالات تعريف مرحوم نائينى
بر كلام مرحوم نائينى اشكالات زير وارد است : اشكال اوّل : در تعريف علم ، نبايد كلمهء « علم » را اخذ كنيم ، زيرا هر علمى عبارت
هامش
( 1 ) - أجود التقريرات ، ج 1 ، ص 3 و فوائد الاصول ، ج 1 ، ص 19 .