بگوييم : نزاع در مورد مشتق - در علم اصول - پيرامون مطلق مشتق است ، منافات ندارد با اينكه بگوييم : « موضوع علم اصول ادلّهء اربعه است » ، زيرا مشتقى كه در ادلّهء
اربعه واقع مىشود مثل انسانى است كه در تحت جنس حيوان قرار گرفته است و ما اگر از عوارض ذاتى جنس مشتق بحث كنيم ، مىگوييم : عوارضِ ذاتىِ جنس به عنوان عوارضِ ذاتىِ نوع نيز به حساب مىآيد و آنچه ما در مورد موضوع علم مىخواهيم اين است كه در آن علم از عوارض ذاتى آن موضوع بحث شود ، خواه واسطهاى در كار باشد يا واسطهاى در كار نباشد . پاسخ اشكال : كسى كه طرف مقابل مرحوم آخوند است ، صاحب فصول رحمه الله مىباشد و صاحب فصول رحمه الله معتقد است : عرضِ ذاتى جنس ، نمىتواند عرضِ ذاتى نوع باشد بلكه عرضِ ذاتىِ جنس ، نسبت به نوع ، عنوانِ عرض غريب را دارد . در نتيجه اشكال مرحوم آخوند به صاحب فصول رحمه الله به قوّت خود باقى است .
3 - نظريهء مرحوم آخوند
با توجّه به اينكه مرحوم آخوند معتقد است : « موضوع علم ، جامع بين موضوعات مسائل آن علم است و ارتباط بين موضوع علم و موضوعات مسائل ، ارتباط بين كلّى و افراد و طبيعى و مصاديق است » روى اين مبنا فرموده است : « موضوع علم اصول عبارت از قدر جامع بين موضوعات مسائل علم اصول است ، و لازم نيست اين قدر جامع داراى عنوان و نام مشخصى باشد ، بلكه همين مقدار كه بدانيم موضوع علم اصول قدر جامع بين موضوعات مسائل اين علم است كفايت مىكند » . « 1 »
اشكال بر كلام مرحوم آخوند :
اوّلًا : خيلى بعيد است كه موضوع ، آنقدر مبهم باشد كه ناچار باشيم به اين كيفيت
هامش
( 1 ) - كفاية الاصول ، ج 1 ، ص 6