ابو نصر بن عراق و ابو الوفاء بوزجانى بنيان نهادهاند .
شكل ظلى يعنى نسبت ميان ظل و زوايه را ابو الوفاء بوزجانى از حكم شرعى و دستور پيغمبر صلى الله عليه و آله دربارهء اوقات نماز ظهر و عصر استنباط كرد و چنان كه تقديم داشتهايم چون آن حضرت در مدينه بناى مسجد فرمود ديوار طرف غرب را درست مطابق خط نصف النهار از شمال بجنوب بنيان نهاد و بلندى ديوار را به اندازه قامت انسان مقرر داشت . ديوار مسجد مدينه هنگام ظهر سايه نداشت چون زوال مىشد ، سايه از طرف شرقى ديوار در پايه آن ظاهر مىشد آن حضرت پديد آمدن سايه را علامت وقت نماز قرار داد كه چون مردم در مسجد سايههاى ديوار ملاحظه كردند نماز ظهر بجاى آوردند . و هرگاه ساعتى چند از زوال بگذرد سايه بتدريج بيشتر مىشود تا به اندازهء بلندى ديوار مىگردد يعنى به قدر قامت انسان كه به اندازه هفت پا است .
از پايه ديوار تا هفت پا اندازه مىكردند چون سايه به آن اندازه مىرسيد هنگام نماز عصر بود ، چون پيغمبر صلى الله عليه و آله دستور فرمود هرگاه سايه به اندازه قامت ديوار شود نماز عصر كنند .
ابو الوفاء متنبه شد كه پيغمبر صلى الله عليه و آله به حساب وسط و معدل زمان ما بين ظهر و غروب آفتاب را به دو نصف بخش كرده است يك نيمه آن از ظهر است تا وقتى كه سايه به اندازه شاخص شود ، و نيمه ديگر از آن وقت كه سايه به اندازه شاخص شود تا غروب و آن را به نماز عصر تخصيص داد . و نيز دريافت كه هر گاه سايه شاخص به اندازه شاخص شود فاصله از ظهر تا غروب نصف شده است ، عين دستور پيغمبر صلى الله عليه و آله را در ارتباط ميان ظل و زوايه به كار برد .
قامت شاخص كه بلندى ديوار مسجد رسول صلى الله عليه و آله است در حقيقت شعاع دائره مثلثاتى است كه خطوط
هزار و يك نكته (فارسى) — صفحة 97
مساهمون: حسن حسن زاده آملى
ص٩٧