نكته 891
جبرى و تفويضى هر دو اعور احولاند ، جبرى را عين يمناى حولاء است و تفويضى را عين يسراى حولاء آن بافراط رفته است و اين به تفريط ، امت وسط ذوالعينين السليمتين است نه افراطى است و نه تفريطى ، بر صراط مستقيم است كه از اين حقيقت عدل در لسان سفراى وحى عليهم السلام به امر بين الامرين تعبير شد ، و الامرين اشارت به جبر و تفويض است كه در دو جانب عدل قرار گرفتهاند و امرى كه عدل است وراى آن دو است كه نه آنست و نه اين و چون عدل وسط است پس بين آن دو امر است چنان كه هر عدل چنين است مثلا شجاعت امرى بين دو امر جبن و تهور است
وَ كَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً
( بقره 144 ) اليمين و الشمال مضلة و الطريق الوسطى هى الجادة ( نهج البلاغة خطبه 16 ) .
و بعبارت ديگر : هر يك از آن دو فريق جبرى و تفويضى با يك چشم احول مىنگرد ، اشاعره با چشم راست احول و معتزله با چشم چپ احول ، امت وسط آن محقق كامل راسخ در علم است كه حق و حقايق را با دو چشم سالم راست بين مىبيند و در وسط عدل و صراط مستقيم است ، نه افراطى است و نه تفريطى نه الغاى وسائط و اسباب مىكند و نه در كثرت گم و از فاعل حقيقى غافل است ، هم از حجاب كثرت در آمده است و آنها را مسخر و مظاهر و مجالى عالم امر يافته است مثلا مقدمات فكرى و خود فكر و معلم و مطالعه و درس و بحث را امور اعدادى ميداند نه علل استقلالى ، و افاضه صور علميه را پس از حصول معدات و استعداد از عالم قدس حكيم .
شبيه افراط جبر و تفريط تفويض و عدل امر بين الامرين مناظره بين عارف و حكيم و رأى متين اولياى دين است چه عارف گويد امر موقوف بر مشاهده و عيانست كه فوق طور عقل است و از قياسات عقلى و