اين صراط ادق از شعر واحد از سيف وصف شده است يعنى از مو باريكتر است و از شمشير تيزتر . باريكى به سبب اين كه انسان با دو دست قوه علامه و قوه عماله سازنده خود است . علمى كه مشخص نفس ناطقه انسانى است در تحصيل آن موشكافى بايد تا به حق اصابت كند و به حقيقت برسد ، اين دقت و اعمال نظر از مو باريكتر است . و عملى كه مشخص بدن انسان من حيث هو انسانست كه بدن مكسوب است و آن را بدن مكتسب نيز گويند و چون علم حقيقى انسانساز است ، حد متوسط بين افراط و تفريط است كه از شمشير تيزتر است . و اين توسط در حقيقت تعديل قواى ثلاث شهويه و غضبيه و فكريه در أعمال هر يك است كه عمل هر يك از اين قواى سهگانه در حد اعتدال باشد .
خواجه طوسى عليه الرحمه در فصل هفتم تذكره آغاز و انجام فرمود : باريكى به سبب آنكه اگر اندكى ميل به يكى از دو طرف تضاد افتد موجب هلاك بود ، و تيزى به سبب آنكه مقام بر وى سبب هلاكت بود .
آرى نبايد بر آن اقامت نمود بلكه بايد سعى در رفتن داشت و استقامت در سعى كه ليس للانسان الا ما سعى ، و ان الذين قالوا ربنا الله ثم استقاموا تنزل عليهم الملائكه ، و أن لو استقاموا على الطريقة لاسقيناهم ماء غدقا چه اقامت و وقوف بر آن موجب عدم وصول انسان به كمال مطلوب وى مىگردد . توضيحا گوييم :
توسط حقيقى بين اطرف متضاد بمنزلت خلو از اطراف است كه مسمى به عدالت است و اين عدالت منشأ خلاص از جحيم است كه اليمين و الشمال مضلة و الطريق الوسطى هى الجادة ( نهج البلاغة خطبه 16 ) و لكن وقوف و اقامت بر اين حد وسط با اين كه جاده است همانست كه خواجه فرمود مقام بر وى سبب هلاك بود . صاحب اسفار نيز در فصل نوزدهم باب يازدهم نفس آن ( ج 4 ص 175 ط 1 ) در بيان اين وقوف و سبب هلاك
هزار و يك نكته (فارسى) — صفحة 704
مساهمون: حسن حسن زاده آملى
ص٧٠٤