ج - و ديگر ذات الشعبتين كه در فصل دوازدهم همان مقاله مجسطى با بيان آن مذكور است . و خفرى نيز در شرح تذكره خواجه طوسى در اول فصل دوازدهم باب ثانى آن ، در بيان ذات الشعبتين متن همان فصل مجسطى با شرح نيشابورى را بر آن نقل كرده است . و فاضل برجندى نيز در فصل ثانى باب رابع شرح تذكره خواجه اشاره به بيان ساختنش نموده است .
در ساختن اين آلت ذات شعبتين روشنتر و بهتر از همه يحيى بن محمد بن ابى الشكر مغربى اندلسى در تحرير مجسطى بيان كرده است اگرچه تحرير خواجه هم محققانه و استادانه است . ابن نديم در ترجمه ابن ابى عباد محمد بن عيسى مكنى به ابو الحسن گويد :
و له من الكتب كتاب العمل بذات الشعبتين .
د - و ديگر آلتى است به نام ذات الحلقتين نيز كه بطليموس در فصل يازدهم مقاله اولى مجسطى در يافتن ميل كلى ذكر كرده و ساختن آن را نيز دستور داده است و نيشابورى در شرح مجسطى آن را شرح نموده است و صورت آن در نسخه مخطوطه از شرح مذكور كه تعلق به راقم دارد به خوبى ترسيم شده است .
ه - و ديگر حلقه اسكندريه كه آن را حلقه اعتداليه نيز مى - گويند كه بطليموس در اولين بار آن را در اسكندريه نصب نموده است و مهندس خير الله خان بن لطف الله در شرح ترجمه تحرير مجسطى به فارسى به نام تقريب التحرير كه در زمان محمد شاه هندى ترجمه نموده است ، از حلقه اسكندريه در ترجمه فصل ششم مقاله اولى مجسطى نام برده است . اين ترجمه شرح مبسوط و مفصل است لذا حجم اين كتاب چشمگير است . نسخهاى از آن به خط فرزند مترجم به نام محمد على رياضى تعلق به راقم دارد مترجم ياد شده در آخر آن گويد : و من مترجم عاصى ابو الخير عرف خير الله خان بن لطف الله مهندس بن احمد تمام كردم اين ترجمه را با زوايد به تاريخ بيست و چهارم محرم روز
هزار و يك نكته (فارسى) — صفحة 460
مساهمون: حسن حسن زاده آملى
ص٤٦٠