آفاقيه ، و عرض بلد و ارتفاع مرتفعات و عمق آبار و عرض أنهار و درجات انحراف قبله بلاد و و و در مدت كمى بسيار سهل و آسان مىتوان به دست آورد ، ولى افسوس كه از اين صنعت گرانمايه در كشور ما جز اسمى بيش نمانده است و به خيالات واهى از آن روى گردانيدهاند .
شيخ بهائى تحفه حاتمى را در هفتاد باب در اسطرلاب نوشته است و خواجه طوسى بيست باب كه ملا عبد العلى فاضل بيرجندى بر آن شرحى بسيار مفيد نوشته است . و عبد الرحمن صوفى متوفى 376 ه ق سيصد و هشتاد و شش باب در اصطرلاب نوشت .
در تاريخ الحكماى قفطى در ترجمه جابر بن حيان آمده است كه وى اسطرلابى بىنظير متضمن هزار مسأله نوشته است و محمد بن سعيد معروف به ابن المشاط اسطرلابى اندلسى گفته است كه من اسطرلاب جابر را در مصر ديدهام . در صنعت اسطرلاب ، عبد الائمه مهارت شگفتى به كار برده است ، و اصطرلابهاى مصنوع وى را اهميت به سزا است . و در فهرست ابن نديم و كشف الظنون رسائل بسيارى از قدماء در اسطرلاب نام برده شد .
ب - و ديگر ذات الحلق ، يعنى آلت ذات الحلق به كسر حاى حطى و لام ، جمع حلقه ، مشتمل بر هفت حلقه است ؛ و بطليموس قلوذى آن را در فصل اول مقالهء خامسه مجسطى آورده و طريق ساختن آن را نيز بيان كرده است ، و ابوريحان بيرونى در مقاله هفتم قانون مسعودى كه حقا مجسطى اسلامى است آن را عنوان كرده است ( ص 798 ج 2 چاپ حيدر آباد ) و نيشابورى در شرح مجسطى آن را شرح كرده است و دستور صنعت آن را بيان نموده است . ابن نديم در فهرست در ترجمه حسن بن مصباح گويد :
و له من الكتب : كتاب العمل بذات الحلق ، و همچنين در ترجمه عطارد بن محمد آورده است كه و له من الكتب : كتاب العمل بذات الحلق .
هزار و يك نكته (فارسى) — صفحة 459
مساهمون: حسن حسن زاده آملى
ص٤٥٩