است يعنى مربع آن مساوى مجموع مربع اين دو است ، و قوهء خط مربع او است كه آن خط به روى محيط است .
وتر قائمه را به اين علت قطر ناميده است كه چون زاويه قائمه در محيط دائره واقع شود وتر آن قطر دائره خواهد بود چنان كه از شكل سىام مقاله سوم اصول اقليدس استفاده ميگردد .
خواجه طوسى در شرح آن فرمود : مثلا هرگاه يكى از دو ضلع چهار باشد و ديگرى سه ، قطر پنج خواهد بود چه مربع او بيست و پنج است كه مساوى مربع هر دو ضلع ( 16 و 9 ) است . ( نقل به ترجمه ) .
تمثيل آن جناب ، مقدار اعنى كم متصل را به عدد براى صرف توضيح و تقريب است و گرنه چنان كه گفتهايم ممكن است خطوطى را نسب صميه ( اصم ) باشد كه نه سطح آنها اعنى مربع آنها منطق باشد و نه خود آنها كه اضلاع مربعات خودند .
نكته 621
هل يتصور أن يكون فى العالم مزاج لا يجد الا الطيب من كل شىء و لا يعرف الخبيث أم لا ؟ قلنا : هذا لا يكون فانا ما وجدناه فى الاصل الذى ظهر العالم منه و هو الحق فوجدناه يكره و يحب ، و ليس الخبيث الا ما يكره و لا الطيب الا ما يحب و العالم على صورة الحق و الانسان على الصورتين ( فص محمدى فصوص الحكم ) .
نكته 622
ادله تجرد نفس ناطقه انسانى اعم از ادله تجرد برزخى آن در مقام خيال و مثال متصلش ، و از ادله تجرد عقلى آن ، و از مقام فوق تجرد آن همه منتج اين حقيقتاند كه نفس ناطقه انسانى وجودى بسيط قائم بذات خود از سنخ مفارقات و از گوهر مرسلات است كه ان الدار الاخرة لهى الحيوان ، چنان كه ادله اتحاد علم و عالم و معلوم ، و عمل و عامل و معمول ناطقاند كه علم و عمل انسان سازند . و براهين ديگر قطعيه كه جامع آنها اصول يازده گانه ابتداى باب يازدهم كتاب نفس حكمت