از نظر ارباب عقول ، حضرت سيّد الاوصياء امام امير المؤمنين على عالى اعلى عليه السّلام مظهر تامّ عقل كل است ، و جناب سيّدة نساء العالمين عصمة اللّه الكبرى فاطمه بنت خاتم النبيّين مظهر اكمل نفس كل است . در تقرير و تحرير اين نظر عرشى اثر عرشى ما به نام فصّ حكمة عصمتيّة في كلمة فاطميّة و شرح آن را اهميّت بسزاست و مكرّر به طبع رسيده است .
و منبعث بودن نفس از عقل مانند انبعاث صور در آينه ، تشبيهى لطيف است ؛ تشبيه سلسله طوليه به عرضيه و مجرّد به مادّى و معقول به محسوس . جالب اين كه گفت ، نفس كل از عقل منبعث شده است ، مانند انبعاث صور در آينه كه از آن انبعاث به كلمه از ، و از اين انطباع به كلمه در تعبير كرده است ، و وجهش پوشيده نيست ؛ چه اين كه آنجا در طول هماند و نفس مرتبه نازله همان جوهر عقل است . و در حقيقت يك جوهر ممتدّ است كه به لحاظ ذاتش عقل ، و به لحاظ تعلق و تدبيرش به جهان خلق نفس است ؛ مثل روح انسانى كه يك حقيقت ذات شئون و اوصاف و اسماء است .
و هيچ ذرّهاى از ذرّات عالم خلق نيست كه جداى از آن گوهر باشد و آن گوهر بر وى و در وى و با وى نبوده باشد ؛ چه اين كه صورت وحدت آنهاست ، و حيات همه و مخرج همه از نقص به كمال است .
و شايد وجه عمدهء تشبيه به انبعاث صور در آينه از اين جهت باشد كه همان گونه اشياء محسوسه در آينه مرتسم مىشوند ، بدون اين كه از آنها چيزى كاسته شود و يا تجافى در مقام شامخ جوهر عالى لازم آيد ، همچنين است انبعاث نفس از عقل .
و وجه ديگر اين كه همانطور كه صورت در آينه حاكى اصل است ، نفس كل نيز شعلهاى از شعلات نوريّه عقل كل و مظهر آثار و صفات او و حاكى كمالات اوست كه در سلسلهء طوليه عالى و دانى را در ذات مناسبت ، و در اوصاف مماثلت ، و در افعال مشابهت است .
و وجه ديگر اين كه همان گونه كه صور اشياء كثير در آينه يك دفعه بدون ترتيب زمانى حادث مىشوند ، همچنين مثل حقائق از عقل به نفس كه واسطه افاضه فيوضات عقلى به موجودات نشأه شهادت مطلقه است ، بدون ترتيب و تراخى زمانى
هزار و يك كلمه (فارسى) — صفحة 67
مساهمون: حسن حسن زاده آملى
ص٦٧