اين سخن موافق مزاج و مزيد حسن اعتناء ايلخانى گشت ، و توليت اوقاف تمامت ممالك بسيطه در نظر صائب او فرمود ، و يرليغ داد تا چندان مال كه مئونت استعمار و مكنت مصالح و اسباب آن را كافى باشد ، از خزانه و اعمال بدادند ؛ و به حكم فرمان ، مؤيد الدين عرضى از دمشق و نجم الدين كاتب صاحب منطق از قزوين و فخر الدين مراغى از موصل و فخر الدين اخلاطى را از تفليس احضار كرد ، و در مراغه از طرف شمالى بر سر پشتهء رفيع رصدخانه بنا فرمود در كمال آراستگى ، و ذلك في شهور سنهء سبع و خمسين و ستمائه ، و صنوف دقائق حذاقت در فنّ نجوم ، و مهارت در علم هيئت و مجسطى و ارصاد كواكب به جاى آورد ، و تماثيل ممثّلات افلاك و تدويرات و حوامل و دواير متوهّمه و معرفت اسطرلاب و تقاويم منقور و مكفّت كرد ، و منازل ماه و مراتب بروج دوازدهگانه بر هيئتى ساخته شد كه هر روز عند الطلوع پرتو نيّر اعظم از ثقبهء قبّهء بالايى بر سطح عتبه مىافتاد ، و درج و دقايق حركت وسط آفتاب و كيفيّت ارتفاع در فصول اربعه و مقادير ساعات از آنجا معلوم مىشد ؛ و شكل كرهء زمين در غايت دقت نظر بپرداخت ، و بخشش ربع مسكون بر اقاليم سبع و طول ايّام و عرض بلد و ارتفاع قطب شمالى در مواضع و صورت وضع و اسامى بلدان و هيئت جزاير و درياها روشن و مبرهن گردانيد ؛ چنان كه گويى كتاب ممالك و مسالك از نسخهء حواشى آن فراهم آوردهاند و زيج خانى به نام پادشاه تصنيف كرد ، و چند جدول و نكات حسابى كه در ديگر زيجات متقّدمان چون : كوشيار و فاخر و علائى و شاهى و غيرها موجود نبود ، در افزود .
امّا در استخراج طالع سال از زيج خانى به نسبت مستخرجات زيجات قدماء تفاوتى حادث مىشود ، و سبب آن است كه اوج آفتاب از اول ملك يزدجرد اثيم ح يح لا بوده ، و امروز در زيج بتّانى و كوشيار و ديگران كح مب اعتداد مىكنند و در زيج خانى كح ب ، چنان كه چهل دقيقه نقصان كرده ، يعنى به ارصاد چنين يافته ، لاشك در عمل استخراج طالع چهار برج تفاوت مىكند ؛ چه حركت وسط آفتاب در شبانه روزى درجهاى است به تقريب .
بارى ، هنوز عمارت رصد تمام نشده بود كه اجل موعود از مرصد كمين بگشود و
هزار و يك كلمه (فارسى) — صفحة 329
مساهمون: حسن حسن زاده آملى
ص٣٢٩