پيرامون برخى از فرمايشاتش ، عرائضى داريم كه بعد از نقل آن ، تقديم خواهيم داشت . آن جناب در فصل دوم از باب چهارم از مقاله سوم گوهر مراد ( چاپ بمبئى ، ص 228 ) در ذكر عالم مثال گويد :
بدان كه جماعتى از حكماى اسلام سيّما شيخ شهاب الدين سهروردى مشهور به شيخ اشراق كه تديّن حكمت اشراقيين در زمان اسلام او كرده ، مدّعى آناند كه ملوك و صناديد عجم در زمان سابق مثل كيخسرو و نظراى وى ارباب حكمت اشراق بودهاند و حكماى يونان نيز هركه سابق بر زمان ارسطو بود ، بر طريقه حكمت اشراقيين بوده ، و ارسطو مخالفت كرده با ايشان و تدوين حكمتى كه مشهور است به حكمت مشائين نموده . و فرق ميان حكمت اشراقيين و حكمت مشائين به چند وجه است و عمده ما هو المشهور آن كه : اشراقيين در تحصيل حكمت طريقه رياضت و مجاهده و مكاشفه قدوه دانند و التفاتى به نظر و بحث نكنند ؛ بلكه گاه باشد كه منافى دانند ، به خلاف مشائين كه در تحصيل حكمت ، نظر و قياس منطقى را عمده دانند و هرچه نه بر طبق برهان و قياس بود ، التفات به آن نكنند ؛ و نسبت اشراقيين و مشّائين در زمان سالف چون نسبت صوفيه و متكلمين است در زمان اسلام و تحقيق اين فرق در مقدمه كتاب مذكور شد .
و بالجمله حكماى اشراقيين و صوفيه ادعا كنند مطالب كثيره از حكمت و معرفت كه مشائين و متكلّمين منكر آناند ، و مؤدّاى نظر و برهان مخالف مقتضاى آن ؛ و از جمله قول به عالم مثال است . اشراقيين و صوفيه متّفقاند كه ما بين عالم عقلى كه عالم مجرّدات محضه است و عالم حسّى كه عالم مادّيات محضه است ، عالمى است كه موجودات آن عالم مقدار و شكل دارند ، ليكن مادّه ندارند . پس مجرّدات محضه ، مجرّدند از مادّه و مقدار هردو ؛ و ماديّات محضه ، متلبّس است به مادّه و مقدار هردو ؛ و موجودات اين عالم مجرّد است از مادّه و متلبّس است به مقدار مانند صور خياليه ، ليكن صور خياليّه متحقّقاند در ذهن نه در خارج ، و عالم مثال متحقّق است در خارج .
و اين عالم - يعنى عالم مثال - متوسط است بين العالمين ، چه از جهت تجرّد از مادّه مناسب است با عالم مجرّدات ، و از جهت تلبّس به مقدار و شكل مشابه است با عالم
هزار و يك كلمه (فارسى) — صفحة 280
مساهمون: حسن حسن زاده آملى
ص٢٨٠