صحاح را تلخيص كرده است ، و به فارسى ترجمه نموده است ، و رموزى براى اشاره به ابواب ششگانه ثلاثى مجرد وضع كرده است ، و آن را الصراح من الصحاح ناميده است كه به صراح اللغه شهرت دارد ، و مانند صحاح چند بار به طبع رسيده است .
و نيز صحاح را محمد بن ابى بكر بن عبد القادر رازي متوفى 666 ه ق ، تلخيص نموده است و آن را مختار الصحاح نام كرده است كه در بيروت به طبع رسيده است .
و همچنين دانشمندانى بنام در اين امر خطير - اعنى معرفت لغات و لسان عرب و تكميل و تنقيح و جمع شواهد - اقدام كردهاند و كتابهايى بسيار گرانقدر و ارزشمند در بيان غريب القرآن و غريب الحديث نوشتهاند كه محقق فاحص و باحث در فهم حديث و قرآن ، ارج و ارزش آن را ادراك مىكند و مىداند كه اين بزرگان چه خدمت عظيم به علوم و معارف كردهاند و چه حقى بر علم و عالم دارند .
از اين سلسله كتب قيّمه است : غريب الحديث ابو عبيد قاسم بن سلّام هروى متوفى سنه 224 ه كه در حيدرآباد دكن هند در چهار جلد به طبع رسيده است .
و غريب الحديث عبد الله بن مسلم بن قتيبه ، معروف به ابن قتيبه دينورى ، متوفى 276 ه كه در سه مجلد در عراق به طبع رسيده است .
و غريب الحديث جار الله محمود زمخشرى متوفى 583 ه ، به نام الفائق في غريب الحديث كه در چهار مجلّد در مصر به طبع رسيده است .
و النهاية في غريب الحديث و الأثر معروف به نهايه اثيريّه ، تأليف مبارك بن اثير جزرى متوفى 606 ه .
ابن اثير در ديباچه كتاب شريف نهايه ، در تاريخ و ترتيب تصانيف غريب الحديث با ذكر مصنّفين و زمان و عصر آنان مقالتى بسيار ارزشمند و سودمند دارد كه در موضوع خود اهميّت بسزا دارد و براى شخص محقق متتبع نيك به كار آيد .
و هر آينه شايسته اين بود كه به فارسى ترجمه شود و در اين كراسه درج شود ،
هزار و يك كلمه (فارسى) — صفحة 73
مساهمون: حسن حسن زاده آملى
ص٧٣