فراموشى دستخوش محو و اضمحلال بودند .
كتب لغت و رجال آن
نخستين كسى كه براى جمعآورى لغات عرب همّت گماشته است و گوى سبقت را از همگنان و همگان ربوده است ، به شهادت تاريخ ، خليل بن احمد فراهيدى است كه كتاب عين را در آن لغت تأليف نموده است .
و هم خليل اول كسى است كه علم عروض را اختراع كرده است و آن را از قوه به فعل درآورده است ، و هم خود شاعرى در سخنورى ماهر بوده است . و گويند پدر او اوّل كسى است كه بعد از پيغمبر اكرم ( صلّى اللّه عليه و آله و سلّم ) به احمد ناميده شده است .
خليل كتاب عين را به ترتيب حروف معجم تبويب نموده است و در ترتيب آنها به مخارج حروف اعتماد كرده است ، يعنى ابتداء به حروف حلق كرده است ، و بعد از آن به حروف حنك ، و پس از آن به حروف اضراس ، و سپس به حروف شفه ؛ و حروف علّه را آخر قرار داده است ، بدين تفصيل و ترتيب :
ع ح ه خ غ ق ك ج ش ص ض س ر ط د ت ظ ذ ث ز ل ن ف ب م و ا ى .
رسم پيشينيان در نامگذارى تأليفاتشان اين بود كه كتاب را به هر كلمه و لفظى كه افتتاح مىشد نام مىنهادند ، از اين روى خليل چون كتاب لغتش به حرف عين آغاز شد آن را كتاب عين ناميد . وى در سنه 170 هجرى به سنّ 74 سالگى درگذشت .
پس از خليل ، دانشمندانى يكى پس از ديگرى در تكميل و تنقيح و جمع شواهد لغات سعى بليغ نمودهاند تا اين كه نوبت به ابو نصر اسماعيل بن حمّاد جوهرى فارابى رسيد ، اين مرد در حجاز و بلاد ربيعه و مضر مدتى بسيار بسر برده لغات عرب را مشافهة از آنها استماع نموده است و چنان كه گفتهايم خود در اوّل كتابش آن را نقل كرده است و كتاب صحاح را نوشته است .
و بعد از جوهرى ، جمال الدين قرشى ابو الفضل محمد بن عمر بن خالد