على بن ابراهيم أبى جمهور احسائى ، متوفى 940 ه ق ) در عوالي اللآلى آورده است :
قال النبيّ ( صلّى الله عليه و آله ) : من عرف نفسه فقد عرف ربّه » « 1 » .
أما إسناد حديث شريف به حضرت وصيّ امام أمير المؤمنين على ( عليه السلام ) :
نخستين كسى كه جامع كلمات قصار امام امير المؤمنين على ( عليه السلام ) است ، ابو عثمان عمرو بن بحر جاحظ صاحب بيان و تبيين متوفى 255 ه ق است . جاحظ صد كلمه از كلمات قصار امام امير المؤمنين على ( عليه السلام ) را انتخاب كرده است ، و آن را مطلوب كل طالب من كلام أمير المؤمنين على بن ابى طالب ناميده است . و در وصف آن گفته است : « كلّ كلمة منها تفي بألف من محاسن كلام العرب » يعنى هر كلمه آن وافى به هزار كلام نيكوى عرب است .
اين صد كلمه منتخب جاحظ را ، كمال الدين ميثم بن على بن ميثم بحرانى معروف به ابن ميثم يكى از شرّاح نهج البلاغه شرح كرده است . و همچنين رشيد و طواط و عبد الوهّاب آن را شرح كردهاند كه مجموعا در يك مجلّد به تصحيح و همّت مرحوم محدّث ارموى به طبع رسيدهاند . نقل عبارت رشيد مناسب مىنمايد ، و آن اين كه :
كلمه ششم : من عرف نفسه فقد عرف ربّه .
هر كه بشناخت نفس خويش را ، بهدرستى كه بشناخت پروردگار خويش را .
معنى اين كلمه به تازى : من عرف أنّ نفسه مخلوقه مصنوعة ، و من الأجزاء المتكثّرة و الأعضاء المتغيّرة مركّبة مجموعة فقد عرف أنّ له خالقا لايتكثّر ذاته ، و صانعا لايتغيّر صفاته .
معنى اين كلمه به پارسى : هر كه در نفس خويش نگرد او به بديهه عقل بداند كه پيش از اين هست نبوده است و اكنون هست شده است ، و از اينجا بداند كه او را هستكنندهاى و پديدآرندهاى است ، پس از دانستن نفس خويش به دانستن
هامش
( 1 ) - ج 4 ، ط 1 ، ص 102 .