استاد علامه شعرانى ( رحمة اللّه عليه ) .
همه آثار قلمى متأله سبزوارى حاوى حقائق معارف قرآنى ، و حائز اصول و امّهات دقائق علوم انسانىاند ، و به حق شايسته آنند كه بر آنها كريمه
ن وَ الْقَلَمِ وَ ما يَسْطُرُونَ
قرائت شود . در مقصد هفتم غررالفرائد ، ده فريده در علم اخلاق - يعنى حكمت عملى - چه شيرين و دلنشين بحث فرموده است . و همچنين در مجلد دوم اسرار الحكم در حكمت عمليه داد سخن داده است . بياناتى در اسرار عبادات دارد كه از صميم قلب انسان إلهى مراقب مواظب برخاستهاند چه اين كه قلم و دهن هر كس خود حاكىاند كه سخن از مقلّدى به تصنّع و تكلف است ، و يا از محققى سرمايهدار است كه از خود او فائض مىشود ، به قول عارف رومى در مثنوى :
از محقق تا مقلد فرقهاست * كاين چو داود است و آن ديگر صداست
بسيارى از بيانات آن جناب در صحف نوريهاش به منزلت كلمات قصار ، و در عداد اصلى از اصول معارف حقه به شمار است . مثلا در اول اسرار الحكم فرموده است :
تا مشكلى مىرسد تبادر به ردّ و انكار نكنيد كه مطالب عاليه را فهميدن هنر است نه ردّ و انكار ، بايد به نفس گفت كما قيل :
و قولى كلّما جشأت و جاشت * رويدك تحمدى او تستريحى
نگارنده سطور حسن حسنزاده آملى محض آگاهى ارائه مىدهد كه قائل بيت مذكور ، چنان كه در امالى قالى كه از كتب اربعه ادب است ، عمرو بن إطنابه است ؛ و مرحوم متأله سبزوارى بدين صورت نقل كرده است : « اقول لها إذا جشأت و جاشت / مكانك تحمدى او تستريحى » ، و لكن صواب همان است كه در امالى قالى ( ج 1 ، ص 258 ، ط مصر ) آمده است .
و در شرح اسرار دفتر ششم مثنوى فرموده است :
« وسائط در حشر همه ذاتيه و داخلهاند نه خارجه از ذات و باطن ذات نفوس